Эр хүнийг та нар хааяа ч болов өршөө

Эрлэгт явчихаас нь өмнө ханийн жаргал эдлүүл

Эр нөхөр чинь үгүй бол гэрийн чинь зай эзгүйрнэ

Эрдэмт хөвүүд чинь үгүй бол төрийн чинь зай эзгүйрнэ

Эр цэрэг чинь үгүй бол эх орон чинь эзгүйрнэ

Эр  хүнийг та нар хааяа ч гэсэн хайрлаж бай

Эрлэгт явчихаас нь өмнө ханийн жаргал эдлүүл хэмээх Болор цомын шагналт яруу найрагч М.Билэгсайханы “Эрчүүдээ өмөөрч бичих шүлэг”-ийн мөртийг сэтгэлдээ эгшээсээр Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнг зорин алхана. Ийн эх орон, эр цэрэг, эр хүний тухай бодон бэдэрч яваагийн учир нь өргөсөн тангарагтаа үнэнч байж эх орныхоо торгон хилийг хамгаалаад ирсэн цэрэг эрс хугацаат цэргийн албанаас халагдах арга хэмжээ болох гэж буйтай холбоотой. Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн үүдээр орохын зэрэгцээ цэрэг ногоо хувцсаар гангарч цэргүүд тэв хийтэл жагсч, ярс хийтэл алхах нь аргагүй сүртэй харагдав. Өргөсөн тангарагтаа үнэнч байснаа эх орондоо харуулах сэтгэл догдлом торгон мөчийн эздийн зарим нь ногоон бүхээгтэй тэрэгт суун Цэцэрлэгт хүрээлэнг чиглэн ирэв. Цувааны эхэн ойртохын хэрээр

“Одоо ингээд халагдана гэхээр

Оройн тоондоо жагсаад л баймаар

Хиймортой тугандаа адислах өглөө

Хэзээ мөдгүй ойртсоор л байна даа” хэмээн аялгуулах нь тодхон сонсдох ажээ. Цуваа зогсч, цэргүүд жагсав. Бүгдийнх нь сормуус нь чийгтсэнээс харвал ижилдэн дассан найзуудаасаа сална гэж бодохоос халагдах мөчөө хойшлуулмаар санагдаж байгаа байхдаа гэсэн бодол зурсхийв.

Харин нэг эгнээ болон жагссан цэрэг эрсийн эсрэг талд бөөгнөрсөн аав, ээжүүд

“Нэг жил урт хугацаа мэт боловч харавсан сум шиг өнгөрөх юм даа. Саяхан л энгэрт минь эрхэлсэн эрх жаахан хүү байсан бол одоо эрийн цээнд хүрсэн том залуу болжээ”

хэмээн хүүгээ ямархуу том эр болсныг харсан тэд бахдангуй ярих нь сонсогдоно. “Бушуухан л хүүгээ үнэрлэх юмсан” гэж амандаа бувтнаж, тогтож ядан байгаа ээжүүд ч цөөнгүй. Цэргийн байгууллага хатуу дэглэм, журамтай учир цэргүүд ижий, аавын зүг алхахаас урьдаар цог жавхлангийн дүрээр талбай руу алхав. Цэргүүд талбайд жагссаны дараа төрийн далбаа мөнх хөх тэнгэрт мандаж, төрийн дуулал эгшиглэв.

Цэрэг эрсэд баяр хүргэж, Хил хамгаалах ерөнхий газрын тэргүүн дэд дарга бөгөөд Хилийн цэргийн штабын дарга, бригадын генерал Ж.Бямбасүрэн “Эр цэргийн албаа амжилттай хаасан цэргүүддээ Хилчдийн нэрийн өмнөөс талархал илэрхийлье. Хилийн цэрэгт алба хаасан та бүхэн бие бялдар, сэтгэлзүйн өндөр тэсвэр хатуужилтай болсон гэдэгт итгэлтэй байна. Монголын хилчдийн яруу алдар бадартугай” хэмээв.

Ихэр цэргүүд

Дараа нь хилийн цэргийн 0198 дугаар ангийн байлдагч Б.Үржиндорж, Б.Үржинханд нарт ээж Б.Золжаргал нь хүндэтгэл үзүүлсэн юм. Тэрбээр “Хоёр хүү минь цэргийн албаа амжилттай хаагаад ирлээ. Үүнээс илүү баяр гэж юу байх билээ. Аав нь тэнгэрийн орноос хоёр хүүгээ хараад баярлаж байгаа гэдэгт итгэлтэй байна. Хүүхдүүдээ ийм сайхан хүмүүжилтэй болгож, өсгөсөн ханьдаа баярлалаа.

Үр хүүхдийг минь эр цэрэг болгож, хатуужуулж өгсөн цэргийн алба хаагчиддаа баярлалаа”

хэмээн алд цэнхэр хадаг, цайны дээжийн хамтаар өргөн барьссан юм. Мөн хилийн 0198 дугаар ангийн байлдагч Лувсан-Очирын аав мэндчилгээ дэвшүүлэх үеэрээ Үндэсний соёл амралтын хүрээлэнгийн жагсаал болж буй талбайг тохижуулсан тухайгаа ярьсан юм. Байлдагч Лувсан-Очирын аав уг ажилд томилогдон ажиллаад гурав дахь жилээ үдэж буй аж. Тэрбээр “Цэргийн албаа амжилттай хаасан бүх цэрэг эрчүүддээ баярын мэнд хүргэе. Тэсвэр тэвчээрийг хүлэг морь шиг туулахыг цэргийн хүн гэдэг юм” гэж хэлсэн нь цэрэг эрс болон тэнд хуран цугласан олныг багагүй огшоосон юм.  

Ингээд “Эх орныхоо төлөө өргөсөн тангарагтай эр цэрэг танаа” хэмээн Хилийн цэргийн дуу бүжгийн хамт олноос мэндчилгээ дэвшүүлэх зуур Б.Золжаргалын хоёр тэрсхэн хөвгүүд болох байлдагч Б.Үржиндорж, Б.Үржинжамц нартай хэсэгхэн хором ярилцсан юм. Байлдагч Б.Үржиндорж Халх голын 0198 дугаар ангид алба хаажээ. Тэрбээр “Цэргийн албаа нэр хүндтэй хаасандаа баяртай байна. Цэргийн алба хүнд тэсвэр хатуужилтай байх, багаар ажиллах, нэгэндээ туслах гээд бүхий л зүйлийг заадаг юм байна. Өнөөдөр ээжийгээ хараад маш их баярлаж байна. Ээж минь хоёр хүүгээрээ бахархсан гэдэгт итгэлтэй байна. Хилийн цэргийн ангид алба хаах дараагийн цэргүүддээ эх орныхоо торгон манааг сайн манаарай” гэж хүссэн бол  байлдагч Б.Үржинжамц “Торгон хилээ манаад зогсч байхад өөрөөрөө бахархаж, Монгол Улсынхаа төлөө зүтгэж, их зүйлийг хийх урам зориг авдаг юм билээ. Ижийгээ ч их саналаа.

Морь унаж сурахаас эхлээд өмнө нь чаддаггүй байсан олон зүйлийг хийж сурсан” гэсэн юм.

Түүний хувьд Замын-Үүд сумын хилийн цэргийн 0108 дугаар ахлах түрүүч цолтойгоор хаасан байна. Тэдэн шиг цөөнгүй ихэр цэргүүд хугацаа алба хаахаас гадна хилийн албанд алба ажилладаг ажээ.  

Халагдахын өмнөх шөнө хамгийн хүнд даваа

Хилийн цэргийн дуу бүжгийн хамт олноос мэндчилгээ дэвшүүлсний дараа албаа амжилттай хааж, үе тэнгийнхэндээ үлгэр дуурайл болсон залууст “Хилийн төлөө” медаль гардуулах үйл ажиллагаа болсон юм. Хамт олноо манлайлсан анги бүрийн нэг нэг цэрэгт уг медалийг гардуулсан юм. “Хилийн төлөө” медалиар энгэрээ мялаасан Сэлэнгэ аймгийн хилийн 0101 дүгээр ангийн ахлах түрүүч П.Дашжамц “Өнөөдөр энэ хүндэт медалиар энгэрээ цоолж ээж, аавыгаа баярлууллаа. Халагдахын өмнөх шөнө хамгийн хэцүү байдаг юм билээ. Ангийнхнаасаа хагацана гэдэг хүнд даваа шиг санагдсан. Хожим дурсахад энэ л мөч хэзээ ч мартагдахааргүй дурсамжуудын нэг болж цээжинд хадагдан үлдэх байх. Цэргийн албанд хүнтэй яаж харьцах, олон нийтийн газар биеэ хэрхэн зөв авч явах ёстой зэрэг олон зүйлийг сурч мэдсэн. Их хүлээцтэй болсон доо. Цэргийн ангид уралдаан, тэмцээн их зохиогддог. Шалгуурыг амжилттай давж медалиар шагнуулсандаа баяртай байна” гэв.

Халагдаж буйдаа юу, эсвэл эх орноо хамгаалаад ирсэн дээ юү эс бөгөөд ижий аавыгаа хараад сэтгэл нь догдолсон уу чухам алийг нь гэж хэлэхэд хэцүү.

Гэхдээ л тэнд хуран цугласан цэрэг эрс бүрийн нүдэнд баярын нулимс гялтганаж, хоолой нь зангирч байгаа нь ажиглагдсан юм.

Ийнхүү хилчин цэргүүд дүүргийн Засаг дарга нараасаа халагдах тушаалаа гардан авахаар ангийн даргын өгсөн тушаалаар ногоон бүхээгтэй машины зүг алхав. Цэргийн албанд мордож эр хүн болсноо эх орондоо батлан харуулсан ч ижий, аавдаа үргэлж нялхаараа санагддаг хорвоогийн жам юм. Хүүгээ дагуулаад харина гэсэн горьдлого тээн ирсэн аав, ээжүүдийн сэтгэл жаахан гонсойсон харагдсан. Гэхдээ л “Хүү минь эр цэрэг болж, энхийн манаанд зогссон шүү дээ” гэсэн бодлоор сэтгэлээ дүүргэсэн нь лавтай.

Тийм ээ, ихэр цэргээр хилээ мануулсан монголчууд бид азтай юм. Эх орныхоо хилийг манаж, хилчин болсон байлдагч та ч гэсэн азтай юм гэсэн бодол тээсээр цувааг үдэн хоцров.

Үе үеийн “он жав”-ууд. Нэгэн үе дуулж хуурдан, ижилдэн дассан нөхдүүд ийнхүү 2018 оны хугацаат цэргийн “он жав”-ууд болов. Хэдхэн хоногийн дараа дараагийн он жавуудын бүртгэл эхэлнэ. Эх орны хил тайван байна. Эх орны эр цэргүүд хилийн зүг алхаж байна.

Б.Лхам