Өнөөдөр дэлхийн ихэнх улс оронд дахин боловсруулж, ашиглагдах боломжтой хог хаягдлын 99 хувийг боловсруулж, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байна. Ингэснээр хог хаягдал эдийн засгийн эргэлтэд чухал нөлөө үзүүлэхээс гадна хөрс, агаар орчны бохирдол зэргээс сэргийлэх чухал ач холбогдолтой юм. Энэ утгаараа манай улсад ч гэсэн уг хандлагыг бий болгож, төлөвшүүлэхээр төрийн бус байгууллагынхан сүүлийн гурван жилд эрчимтэй ажиллаж байна. Ингээд хог хаягдлыг ялган ангилах, боловсруулахад хэрхэн ажиллаж байгаа талаар Эрүүл мэндийн нийгмийн бодлогын хүрээлэнгийн Ерөнхий захирал А.Нямдоржтой ярилцлаа.

-Ярилцлагын эхэнд байгууллагынхаа талаар манай уншигчдад товч танилцуулахгүй юу. Ямар үйл ажиллагаа явуулдаг юм бэ?

-Манай байгууллага хог хаягдлын менежментэд хөндлөнгийн хяналт хийдэг. Улаанбаатар хотын Захирагчийн ажлын албанаас 2017, 2018 онуудад хог хаягдлыг ангилан ялгаж хэвших ажлыг санаачилж бид хэрэгжүүлсэн. 2017 онд батлагдсан Хог хаягдлын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгад хог хаягдлыг ялган ангилах, ангилсан хогийг дахин боловсруулах, эдийн засгийн эргэлтэд оруулахаар тусгасан байдаг. Энэ хүрээнд уг хуулийн хэрэгжилтийг хангуулахын тулд төсөл хэрэгжүүлэн ажиллаж байна.  Ингэхдээ нийслэлд тэргүүн туршлагыг бий болгож, дараа нь орон нутагт хэрэгжүүлэхээр төлөвлөсөн. Гэхдээ “Ингэнэ, тэгнэ” гээд шууд хэрэгжүүлээд эхлэхээр хүлээж авах хүмүүс ховор байна. Тиймээс эхний ээлжинд Хан-Уул дүүргийн хэд хэдэн хороог сонгон авч туршилт явуулж байна. Мөн энэ сарын 7-ны өдөр Хог хаягдлын тухай форум уулзалт зохион байгуулахаар төлөвлөсөн.

-Форумаар ямар асуудал хэлэлцэх вэ?

-Хог хаягдлыг ангилан ялгахад тулгарч байгаа гол бэрхшээл, нөхцөл байдлын талаар хэлэлцэнэ. Мөн уг өдрийг угтаж өдөр бүр тодорхой чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байна. Тухайлбал, хог ба эрүүл мэнд, хог ба дахин ангилалт, боловсруулалт, бодлогын асуудлын талаар иргэдэд танин мэдүүлэх, сурталчлах арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулж байна. Өмнө нь хог хаягдлын тухай томоохон хэмжээний форум уулзалт зохиогдож байгаагүй. Тиймээс оролцогч талуудад хог хаягдлын асуудал, өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар ойлголт өгөхөөс гадна “3R” буюу хогийг бууруулах, дахин ашиглах, дахин боловсруулахын ач холбогдлыг иргэдэд ойлгуулах зорилготой.

-Манай улсад хог хаягдал боловсруулалтын өнөөгийн түвшин ямар байна вэ?

-Улаанбаатар хотод хог хаягдлыг ангилан ялгах асуудлаар сүүлийн хоёр жилд эрчимтэй ажиллаж байна. Төслийн хүрээнд нийслэлийн зарим дүүргийн хороодод түүвэрчлэн хэрэгжүүллээ. Тухайлбал, Хан-Уул дүүргийн I, II, III, XI, XV хороо, Баянзүрх дүүргийн I, XVI хороо, Баянгол дүүргийн ХХ дүүргүүдэд дээрх төслийг түүвэрчлэн хэрэгжүүлсэн юм. Ер нь уг төслийг хэрэгжүүлэхэд тухайн нутагт оршин суугаа иргэдийн хандлага, боловсролын түвшин ихээхэн хамааралтай. Учир нь нийгмийн сэтгэлзүй, зан үйл төлөвшөөгүй газар уг төслийг хэрэгжүүлж үзэхээр үр дүн гарахгүй. Тиймээс хог хаягдлын талаар төслийг хэрэгжүүлэхийн эхэнд хуулийн дагуу сонсгол зохион байгуулж, суурь судалгаа явуулахаар төлөвлөсөн. Түүнчлэн иргэдийн дунд санал асуулга явуулахад 87 хувь нь хогоо ангилан хаяахыг дэмжсэн. Гол нь хог хаягдлыг ангилахад зориулсан сав бэлдэх, мөн ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагч, багш, ажилчид, оршин суугч иргэдэд хог хаягдлын талаар мэдлэг олгох сургалтыг хүртээмжтэй явуулж өгөх саналыг хэлж байна лээ. Төслийн хүрээнд одоогоор ангилан ялгагдах 3.5 метрийн урттай, гурван тасалгаатай савуудыг 30 цэг дээр байршуулсан. Энэ саванд цаас, шил, лааз, хуванцар, дахин боловсруулагдахгүй зэрэг төрлүүдээр ангилж хийх юм.

-Иргэдийн ангилсан хогийг тусад нь ачих юм уу?

-Тусад нь ачина. Өөрөөр хэлбэл, тухайн ангилсан хог хаягдлыг хуванцар боловсруулах үйлдвэр ирж авах юм. Өмнө нь дүүргийн ТӨК айлын ангилсан хог болон бусад хогийг хамтад нь аваад явчихдаг байсан. Ингэхээр хогоо ангилах иргэдийн идэвх оролцоо суларна гэсэн үг. Тиймээс иргэдийн ангилсан хогийг дээрх үйлдвэр ирж авдаг байхаар шийдсэн. Энэ мэт ангилан ялгах үйл ажиллагаа тэлж байна. Хамгийн гол нь төр бодлогоор дахин боловсруулах үйлдвэрүүдийг дэмжих хэрэгтэй. Хог хаягдлыг дахин боловсруулах үйлдвэрийн гол оршин тогтнох үндэс нь түүхий эд буюу хог хаягдал. Гэтэл бэлэн байгаа хог хаягдлыг үйлдвэрүүд ихэвчлэн худалдаж авдаг. Үүний шалтгаан нь нөгөө л ангилж ялгахгүй байгаатай холбоотой. Түүхий эдээ худалдаж аваад буцаагаад бүтээгдэхүүн болгож зах зээлд гаргана гэдэг тухайн үйлдвэр оршин тогтноход хүндрэлтэй. Тиймээс дахин боловсруулах үйлдвэрийг төрөөс дэмжих нь чухал. 

Мөн “хогоо ангилъя” гэсэн олон иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага холбогдож  байна. Тэдгээрт тухай бүрт нь холбогдох сургалт явуулж, ангилан ялгах савыг нь бэлдүүлэн ангилуулж эхэлсэн.

-Төсөл хэдий хэр хугацаанд хэрэгжиж, үр дүнгээ өгнө гэж үзэж байна вэ?

-Аливаа хүний мэдлэг, зан үйлийн хандлага 2-3 жилийн дараа үр дүнгээ өгдөг. Гол нь урт хугацаа зарцуулахаас үл хамаарч энэ ажлыг системтэйгээр хийх хэрэгтэй. Мөн хүүхэд залуучууд, аж аухйн нэгж, байгууллагуудад хэрхэн хүргэх, цахим орчноор яаж түгээх, бодлогоор хэрхэн зангидах зэргийг зөв хэрэгжүүлэх шаардлагатай.

Тухайлбал, Герман Улс 50 жил ангилан ялгах үйл ажиллааг идэвхтэй явуулж байж өнөөдөр л хогоо 100 хувь ангилдаг боллоо. Бусад улсын туршлагаас харахад ихэнх нь хогоо ангилан ялгадаг болохын тулд урт хугацааг зарцуулсан байдаг. Нийслэлд энэ 2019 онд бүх дүүрэг, орон нутгуудад ангилан ялгах ажлыг өрнүүлнэ. Ингээд ирэх он гэхэд нийслэлчүүд хог хаягдлынхаа 30 хувийг ангилж ялгадаг болох зорилт тавьсан. Одоогоор Багануур дүүрэгт үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуйн нэгжийн бүх удирдлагуудад үйл ажиллагаагаа танилцуулсан.

-Гудамж, талбайг хог ангилах хогийн саваар хэзээ бүрэн тохижуулахаар төлөвлөсөн бэ?

-Өнгөрсөн жил дөрвөн талаасаа харагддаг 40 хос савыг хүн ам ихээр төвлөрсөн нийтийн эзэмшлийн талбайд байрлуулсан. Энэ нь бодлогын төсөл учраас төсөв их шаардагдахгүй. Аль болох тухайн аж ахуйн нэгж өөрсдийн нөөц хөрөнгөн дээр суурилан ангилан ялгах савуудаа бэлтгэх юм. Яагаад заавал хог хаягдлыг ангилах ёстой юм бэ гэж олон хүн гайхах байх. Энгийнээр тайлбарлавал бид хаягдалгүй эдийн засаг руу шилжиж байна гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, хүний гаргасан бүх хог хаягдал булагддаг биш ашиглагддаг байх ёстой. Тухайлбал, цаасыг дахин ашиглан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж болдог. Мөн хуванцарыг дахин ашиглан хувцас, оёдлын утас зэргийг гаргаж байна. Жишээлбэл, Япон Улс сурагчдынхаа бүх дүрэмт хувцасыг хуванцар бүтээгдэхүүнийг дахин боловсруулж хийдэг.

-Дэлхийн бусад улс хог хаягдлынхаа 99 хувийг дахин боловсруулж бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байна. Манай улсын хувьд хэдэн хувийг нь дахин ашиглаж бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг вэ?

-Нийслэлийн түвшинд төвлөрсөн гурван хогийн цэг бий. Уг хогийн цэг дээр төвлөрсөн хог хаягдлын дийлэнх нь буюу 85 хувь нь дахин боловсруулах боломжтой. Эндээс бид ямар их баялагаа булж устгаж байгаа нь харагдах байх. Өөрөөр хэлбэл, хогийг ашиглаж чадвал баялаг гэсэн үг. Хамгийн гол нь дахин боловсруулах үйлдвэр хязгаарлагдмал байна. “Хог хаягдлын үндэсний холбоо”-ны мэдээлснээр манай улс нийт хог хаягдлынхаа 24 хувийг дахин боловсруулдаг гэж гаргасан. Гэхдээ энэ нь албан бус баримт шүү. Тиймээс цаашид орон нутагт хогоо зөв жинлэж, хэмждэг статистик тоо баримтыг сайжруулах шаардлагатай. 

-Манай улсын хувьд хог хаягдал дахин боловсруулах үйлдвэрийн тоог нэмэгдүүлэх, төрөлжүүлэх шаардлагатай юм байна гэж ойлголоо?

-Тийм. Ангилж байгаа хогнуудыг харахад хамгийн их хэрэгцээ, эргэлтэд орж байгаа нь картон цаасны үйлдвэр. Ийм хоёр үйлдвэр үйл ажиллагаа явуулж байгаагийн нэг нь өдөрт 20 тонн хог дахин боловсруулж бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүчин чадалтай. Ингэхдээ нэг кг цаасыг 70 орчим төгрөгөөр худалдаж авдаг. Мөн хуванцрын гурван үйлдвэр байдаг. Хуванцрыг боловсруулж дээр дурдсан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхээс гадна сангийн хоолой, цахилгааны утас зэрэг олон зүйл хийж болно. Гэвч тухайн үйлдвэрүүдэд тулгамддаг гол асуудал нь түүхий эд нь хангалтгүй байна. Харин шил боловсруулах үйлдвэр байдаггүй. Уг нь шилийг дахин боловсруулж барилгын хавтан зэрэг олон зүйлийг хийх боломжтой шүү дээ.

Түүнчлэн Цагаан давааны хогийн цэг дээр удахгүй “Эко” парк баригдана. Тухайлбал, бусад улсууд төвлөрсөн хогийн цэг нь дүүрч, хаагдаад ирэхээр дээр нь парк байгуулдаг жишиг бий. Энэ хүрээнд Цагаан давааны хогийн цэгийг ингэж тохижуулна.

 Б.Лхам