Алтай нутгийн өнчин хөх салхи баруунаас зөөлөн үлээж, тал нутгийн минь шороо, хөх хялганы толгойг наран ургах зүг рүү хийсгэн одном. Энэхүү салхи үлээсний учир нь надад нэгэн шинэ ертөнцийг харах цаг ирснийг илтгэсэн дохио байсан юм. Үд хагаслан орноосоо өндийдөг намайг тэр өглөө аймгийн Засаг даргын Тамгын газраас цэргийн зарлан дуудах хуудас ирсэн гэх мэдээ сэрээсэн. Цэргийн амьдрал гэдэг миний төсөөллөөс алс хол хэдий ч би эх орноо хамгаалах болсондоо баяртай байсан. Эр хүн болж, эх орондоо хэрэгтэй болсон тухайгаа гэр бүлийнхэндээ хамгийн түрүүнд дуулгахад тэд ч миний өмнөөс баярласан. Ингээд цэрэгт явах өдрийг тэсэн ядан хүлээв. Цаг нь болоход цэргийн штаб дээр Говь-Алтай аймгийн сумаас ирсэн залуус гурван хоногийн турш комиссоор орж хуваарилагдсан анги руугаа эхнээсээ явцгаав. Хил рүү явах залууст чанга шаардлага тавьдаг юм билээ. Учир нь эх орны хилийг хамгаалах залуус өөрсдийн сэтгэл зүрхээрээ энэ албанд татагдсан байх нь хамгийн чухал. Эх орныхоо дархан хил дээр алба хаана хэмээн зорьсон надад аз таарч Байлдааны гавьяаны болон Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонт, БНМАУ-ын баатар, Армийн генерал Батын Доржийн нэрэмжит Хилийн 0130 дугаар ангид хуваарилагдаж бөөн баяр болов. Цэргүүд хөдлөх өглөө албандаа мордож буй залуусыг үдэж өгөхөөр Говь-Алтай аймгийн төв талбайд зуу зуун аав ээж, найз нөхөд, үе үеийн ахмад дайчид цугларсан байлаа. Манай нутгийнхан Монгол Улсын баатар Магсарын Жанчиваараа ихэд бахархана. Тэрбээр эх орон, ард түмнээ амар тайван амьдралд хүргэсэн гавьяатай хүмүүн юм. Японы эзлэн түрэмгийлэгчидтэй тулалдах үеэр холбооны шугам тасарч, түүнийг нь амаараа зуун холбоо бариулсан зоригтон билээ. Энэ эрэлхэг баатрын нэрээр нэрийдсэн Алтай нутгийнхаа төв талбайгаас эх орны дуудлагаар яваа залуус сүүн цацлаар үүдүүлж нүдэндээ баярын нулимстай эх орны торгон хилийн зүг хөдөллөө. Тэдний дунд сургуулийн ширээнээс дөнгөж гарсан эрх танхил хүү, их, дээд сургуулиа төгсөөд амьдралд хөл тавьж буй залуус, эрдэнэт сүргийн бэлчээрт Эрдэнэ засгийн унагаа эвлэгхэн дуулж явсан хөрслөг бор хүү гээд олон аавын үрс яваа. Эхэндээ бүгд дуу муутайхан их борооны дараах бараан үүлс шиг царайлан явсан юм. Гэхдээ бид сайн сайхан руу зорьж яваа тул хэсэг хормын дараа дүнсгэр төрх нүүрнээс арчигдан алга болсон. Холын замыг эвхэх хүүгээ тэртээ алсад дүнхийн харагдах Сутай хайрхан минь алсаас ширтэж, оройдоо үүлэн сүүдэр ташуулан аавын төрхөөр биднийг ширтэх шиг. Сэтгэлд хургах бодлыг хэн нэгэн үргээн
"Үүрийн таван жингээр сараа саатуулж мөнхөрсөн
Үдшийн бүрий тасартал нараа наадуулж алтарсан..." хэмээн Алтай нутгийнхаа сүлд дууг эхлүүлэхэд бусад нь түрэн дуулах нь тийм гэхийн аргагүй сэтгэл хөдлөлийн туйлд хүргэж байлаа. Ийнхүү бид ард амьдралаас Хил хамгаалах багууллага хэмээх их айлын халуун ам бүлд багтах болов.
Шөнө орой болсон хойно ангийн байрлалд ирсэн ч гэлээ хилчид биднийг жагсаж хүлээж авсан юм. Энэ нь биднийг ямар хүндтэй албанд ирснийг сануулах шиг болов. Энэ цаг мөчөөс нэг жилийн хугацаанд цэргийн хуаранд амьдрах болсон юм. Өглөөний хоол сэтгэлд дурсагдах цэргийн амьдралын бас нэгэн гайхалтай өнгө байдаг. Тогооч эгч нарын сэтгэлээ шингээж хийсэн хоол, цай биднийг гэрээ санахад хэзээ ч хүргээгүй юм. Анх ирсэн даруйд шинэ цэргүүдэд хөгтэй бас хөгжилтэй асуудал тохиолдоно. Зүгээр номхон зогсох нь хүртэл хэцүү байсныг нуух юун. Гүйж, харайхын тухайд шантрах үе олон тохиолдсон. Өөрийгөө ялж байж бусдыг ялах ухаан буюу зориг тэвчээр шаардсан хилийн алба бидэнд тэвчээр хатуужил суулгасан. Энэ дашрамд сонирхуулахад сургалтын төвийн нээлтийн үеэр шинэ цэргүүдээ төлөөлж үг хэлэх ховор завшаан тохиосон юм. Зөвхөн цэргийн дарга гардаг хэмээн ойлгож ирсэн хүндэт индэр дээрээс үг хэлнэ гэдэг хариуцлагатай хийгээд нэр хүндийн хэрэг байлаа.
Жагсаалын талбайд эгнэн жагсах цэрэг эрс, тэргүүндээ төрийн алтан соёмбоо залсан офицер, ахлагч нарыг харахад сүрдмээр басхүү хүндэлмээр. Тэр тусмаа баатарлаг түүхт Хилийн 0130 дугаар ангид бүл нэмж эр хүний эрхэм үүргээ биелүүлж байгаадаа бахархал дүүрэн байна.
Хилийн 0130 дугаар ангийн дэд түрүүч Т.ДӨЛГӨӨН
