Монголын эрдэмтдийн баг шүлснээс коронавирусний вирус илрүүлэх оношлуурыг бүтээсэн талаарх таатай мэдээ хөврөх болсон. Энэхүү оношлуур нь одоогийн хэрэглэж байгаагаас хоёр дахин хямд өртгөөр бүтэхээс гадна зовиур, өвдөлт, эвгүй мэдрэмж төрүүлэхгүй давуу талтай. Мөн оношлуурыг гуравдугаар сараас хэрэглээнд нэвтрүүлж эхлэх талаар судалгааны багийг удирдан ажиллаж буй Монгол Улсын Гавьяат багш, профессор Г.Батбаатар хэлж байна. Түүнтэй ярилцлаа.

-Шүлснээс вирус илрүүлэх оношлуурыг бүтээх санаа анх хэдийд, хэрхэн төрөв. Энэхүү төслийн багт ямар ямар эрдэмтэд орсон бэ. Тэднийг танилцуулахгүй юү?

-SARS-СoV-2 вирусийн цар тахал гарснаар энэ халдварыг оношлох, эмчлэх, халдвараас сэргийлэх оновчтой арга замыг тодорхойлох судалгааг дэлхийн олон оронд зэрэг эхлүүлсэн байдаг. Өөрөөр хэлбэл, энэ чиглэлээр судалгаа хийдэг судлаачдын дунд шинэ мэдлэг бүтээх оюун ухааны уралдаан дэлхий даяар өрнөж байна гэж ойлгож болно. Одоогоор энэ аргыг дэлхийн зарим оронд хэрэглэж байна. Тухайлбал, 2020 оны наймдугаар сард АНУ-д энэ аргыг хэрэглэх зөвшөөрлийг олгосон бол Япон есдүгээр сараас мөн Европын зарим улс орон хэрэглэж эхэлсэн. Ялангуяа Японы “Нарита” олон улсын нисэх буудалд гадаадаас ирсэн зорчигчдын шүлсэнд SARS-СoV-2 халдварыг илрүүлэх PCR шинжилгээг хийж байна. 2020 оны аравдугаар сард Германы Мюнхений Техникийн Их Сургуулийн доктор Д.Нямбаяр шавьтайгаа ярилцан шүлсэнд SARS-СoV-2-ийг илрүүлэх шинэ ПГУ оношлуур бүтээх ажлыг эх орондоо хийе гэж шийдээд, АШУҮИС-ийн залуу доктор, судлаачдаас бүрдсэн судалгааны баг байгуулан ажиллаж эхэлсэн юм. Бидний шинэ оношлуур бүтээх төслийг БШУЯ дэмжиж, санхүүжүүлсэн. Судалгааны багийг монгол талаасаа миний бие удирдан, доктор Д.Нямбаярын удирдлагаар АШУҮИС-ийн багш доктор Б.Жамбалдорж, Ч.Гансүх, Д.Чимидлхамсүрэн, АУХ-ийн судлаач Б.Балжинням, Г.Батхишиг нарын авьяаслаг залуучууд ажилладаг.

-Оношлуурыг бүтээхэд ямар хугацаа зарцуулсан бэ. Хүндрэлтэй зүйл юу байв?

-Манай төсөл 2020 оны арванхоёрдугаар сараас эхэлсэн бөгөөд одоо гуравдугаар сард төслийн үр дүнгээ хүлээлгэн өгнө. Хатуу хөл хорионы үе таарч, онгоц нисэхгүй байсан учир шаардлагатай урвалж, хэрэгцээт зүйлсээ Германаас татан авахад нэлээд цаг алдлаа. Энэ хүндрэлтэй байдлыг УОК, ГХЯ, Герман дахь Монголын ЭСЯ ойлгон маш богино хугацаанд асуудлыг шийдэж, тусалсанд маш их баярлаж байгаа. 

-Иргэдээс өдгөө бамбар буюу урт иштэй модоор  хамар руу нь хатгаж шинжилгээ авч байгаа. Энэ нь иргэдийг айдаст автуулж, эвгүй сэтгэгдэл төрүүлдэг. Мөн хэд хоногоор хамраар өвдөх, цус гарах зэрэг шинж тэмдэг илэрсэн. Харин та бүхний бүтээсэн оношлуурын давуу тал юу вэ?

-Энэ шинжилгээний арга нь инвазив арга учир үйлчлүүлэгчид зовиур, өвдөлт, эвгүй мэдрэмж төрүүлэх зэрэг сөрөг талууд бий. Түүнээс гадна сорьц тээвэрлэх тусгай шингэн шаардлагатай. Бидний боловсруулсан аргаар хийхэд ердөө 0,5 мл шүлс байхад л болно. Шүлсээ саванд хийхэд ямар зовиур илрэх вэ дээ. Сорьц тээвэрлэх тусгай орчин шингэн шаардлагагүй. Мөн шүлсээ зориулалтын саванд хийж сайтар таглаад шуудангаар илгээсэн ч асуудалгүй. Ийм төрлийн үйлчилгээ АНУ, Канад, Японд нэвтрээд байгаа юм билээ. Үйлчлүүлэгч өөрөө явах шаардлагагүй шүлсээ зориулалтын саванд хийгээд уутанд хийн битүүмжлэн шуудангаар лаборатори руу илгээж байна. Тун амар байгаа биз. Манайд ч удахгүй нэвтэрнэ гэж найдаж байна. Шинж тэмдэггүй эсвэл хөнгөн явцтай халдварыг эрт үед нь оношлоход шүлс илүү тохиромжтойг олон улсад баталсан байгаа. Олон улсад хэрэглэж буй хамар залгиурын арчдаснаас SARS-СoV-2 халдварыг илрүүлэх ПГУ стандарт арга нь тийм ч хялбар ажилбар биш л дээ. Шинжилгээний сорьц цуглуулахад заавал мэргэжлийн хүн шаардлагатай, шинжилгээ авах явцад эмч, эмнэлгийн мэргэжилтэн халдвар авах эрсдэлтэй, цаг их зарцуулахаас гадна шинжилгээ өгч буй хүндээ өвдөлт, эвгүй мэдрэмж төрүүлдэг, авсан сорьцоо зориулалтын тусгай шингэнд хийж тээвэрлэх зэрэг ажилбар ихтэй. Харин шүлсэнд SARS-СoV-2 тодорхойлох ПГУ арга нь дээрх хүндрэлтэй асуудлыг шийдэж чадсанаас гадна шинжилгээнд зарцуулах хугацаа харьцангуй богино, тэгээд ч хямд өртөгтэй зэрэг давуу талтай. Манайд  хэрэглэж байгаа арилжааны оношлуураас илүү мэдрэг болох нь тогтоогдсон. Тухайлбал, манай лабораториудад хэрэглэж буй гаднын арилжааны оношлуур багадаа 100-200 вирусийн хуулбар байгаа тохиолдолд илрүүлж байгаа бол бидний боловсруулсан аргаар шүлсэнд 6-12 вирусийн хуулбар байхад л илрүүлэх мэдрэг чанартай байна. Энэ нь шинжилгээний хариу хуурамч сөрөг гарах эрсдэлийг бууруулж байгааг илтгэнэ.

-Төслийн багийнхны бүтээсэн ПГУ оношлуурын хариу ямар хугацаанд гарах вэ?

-Өнөөдөр хийж буй стандарт ПГУ-аар 2-3 цаг зарцуулдаг бол шүлсэнд тодорхойлох шинжилгээнд 90 минут л зарцуулна.

-Та бүхэн төслийг 2020 оны арванхоёрдугаар сард эхлүүлж, 2021 оны гуравдугаар сард бэлэн болгоно гэсэн байсан. Тэгэхээр ердөө дөрвөн сарын хугацаа зарцуулсан гэсэн үг үү?

-Тийм ээ. Ганц хүндрэлтэй зүйл бол манай улсад үйлдвэрлэл тэр дотроо химийн үйлдвэр байхгүй учир зарим нэг бүрдэл хэсгүүдийг гадаадаас авах шаардлагатай болдог. Харин манай судлаачид, залуучууд бол үнэхээр авьяастай, чадвартай. Бусдын хийж чадаад байгаа зүйлийг тэд хийж чадна. Ажиллах орчин, нөхцөлийг нь бүрдүүлээд санхүүжилтийг нь шийдээд өгвөл ямар ч оношлуур, вакцин ч бүтээж чадна. Үүнд ямар ч ид шид байхгүй. Бусдын сэтгэснийг сэтгэж чаддаг, хийдгийг хийж чаддаг дэлхийд данстай олон монгол эрдэмтэн байна.  

-Хялбар гэж хэлээгүй ч бидэнд ийм боломж байсныг дэндүү хожуу ашиглалаа гэдэгтэй та санал нийлэх үү?

-Арилжааны (commercial) зориулалттай биш ийм оношлуурыг in house оношлуур гэж нэрлэдэг. Гаднын улс орнууд ийм төрлийн судалгааг онцгой дэмждэг. Амжилттай болбол бөөнөөр нь үйлдвэрлэж, бид мэтийн бусдын гарыг хараад сурсан улсад зарж, ашиг олдог. Улс орон бүр л өөрийн судлаачдын бүтээсэн оношлуурыг хэрэглэхийг л эрхэмлэж байна. Энэ нь нууц биш шүү дээ. Тэд хийж бүтээхэд оюунаа чилээж байгаа бол бид худалдан авах тухай л бодож байна. Үнэхээр хожимдсон гэдэгтэй санал нэг байна. Энэ төрлийн судалгааг өнгөрсөн гуравдугаар сард эхлүүлсэн юм. 2020 оны зургаадугаар сар гэхэд үр дүнгээ гаргаад танилцуулах боломж байсан. Даанч тэр үед дэмжих боломж байсангүй юу, эсвэл ухаан хүрч ойлгосонгүй юу, эрдэмтдэдээ итгэсэнгүй юу бодлогоор дэмжээгүй л юм даа. Бид хэдийгээр хожуу эхэлсэн ч маш сайн үр дүнд хүрсэн. Өнөөдөр бид бүтээгдэхүүндээ чанарын хяналт хийж байна. Хариу нь маргааш гарна. Амжилттай болно гэдэгт эргэлзэхгүй байгаа шүү. Тэгээд л төслийн үр дүнгээ хүлээлгэн өгөх, хэрэглээнд оруулах зөвшөөрлөө авах, олноор хийх бэлтгэлээ хангах гээд дараа дараагийн ажилдаа орно доо. Холбогдох эрх бүхий байгууллагууд нь бодлогоор л дэмжээд өгөөсэй.

-Гуравдугаар сараас нэвтрүүлж амжих уу. Хэдхэн хоног үлдээд байна шүү дээ. Одоогоор гацаад, зогсонги байдалд орсон асуудал бий юү?

-Амжина гэж тооцоолж байна. Энэ ажлыг гацаах хэнд ашигтай гэж. Бүгд л дэмжиж байна. БШУЯ төсөл хэрэгжүүлэх мөнгийг нь шийдэж өгсөн. ЭМЯ-нд төслийн үр дүнгээ танилцуулахад Эрүүл мэндийн сайд бүх талаар дэмжихээ илэрхийлсэн. Чанарын баталгаажилт амжилттай болсны дараа хэрэглээнд нэвтрүүлэх хүсэлтээ холбогдох байгууллагуудад гаргана. Хэрвээ яаралтай журмаар шийдээд өгвөл эх орондоо үйлдвэрлээд хэрэглээд явах боломжтой гэж харж байна. Одоо хэрэглэж буй арилжааны оношлуураас даруй хоёр дахин хямд өртгөөр бүтнэ.

-Эрүүл мэндийн сайдын бодит ямар дэмжлэг юу байх вэ. Хөрөнгө мөнгө үү, тоног төхөөрөмж үү.  Ярилцаж, шийдсэн асуудлаа товч хэлж болох уу?

-Эрүүл мэндийн сайд бүх талаар дэмжихээ илэрхийлсэн. Мэдээж бидэнд санхүүжилт л шаардлагатай. Эдийн засгийн хүндрэлтэй энэ үед гаднаас өндөр үнэтэй оношлуур аваад хэрэглээд байх уу. Эсвэл дотооддоо хоёр дахин хямд үнээр өөрсдөө үйлдвэрлээд хэрэглээндээ нэвтрүүлсэн нь дээр үү. Манай оношлуурын нэг давуу тал нь нуклейн хүчил ялгахгүй учир шат дамжлага цөөтэй мөн нуклейн хүчил ялгах өндөр үнэтэй төхөөрөмж шаардахгүй тул ялангуяа хөдөө орон нутагт хэрэглэхэд нэн тохиромтой. Мөн манай улсад байгаа бүх төрлийн ПГУ-ын төхөөрөмжид таарч ажиллах давуу талтай.

-Анх хэчнээнийг үйлдвэрлэн, дараа нь ямар хугацаанд эрэлтийг хангана гэж тооцож байгаа вэ. Ийм нарийн төлөвлөгөө гарсан уу?

-Мэдээж, мэргэжлийн хүмүүсийн тусламжтай санхүүгийн тооцоолол хийж байна. Ямар хэмжээний санхүүжилт шийднэ тэр хэмжээгээр л хийнэ. Шаардлагатай урвалж, бусад зүйлээ бэлдсэн тохиолдолд хоногт 20-30 мянган оношлуур хийх боломжтой. Хамгийн гол нь Монгол Улсад байгаа бүх лабораторид энэ оношлуурыг ашиглах бүрэн боломжтой гэдгээрээ онцлог юм.

-Сүүлийн үед ОХУ-ын вакцин сайн хийлгэнэ, харин БНХАУ-ынхныг хийлгэхгүй. Тэгээд ч вакцин хийлгэх эсэх нь хүний эрх гэдэг асуудал хүчтэй өрнөж эхэллээ. Та үүнд ямар байр суурь илэрхийлэх вэ?

-Халдварт өвчинтэй тэмцэх хамгийн шалгарсан хүчирхэг зэвсэг бол вакцин юм. Үүнээс өөр сайн аргыг хүн төрөлхтөн одоогоор олж чадаагүй л байна. Хэдийгээр дархлаажуулалтыг сайн дурын үндсэн дээр хийнэ гэж хуульчилсан боловч таныг вакциндаа хамрагдахыг л зөвлөж байна. Дэлхий нийтээрээ вакцинд хамрагдаж байж, энэ цар тахлаас ангижирч чадна. Өөр арга байхгүй. Вакцин гэдэг бол удмын хувьд харь шинжтэй зүйл учир түүний эсрэг ямар нэг байдлаар дархлааны урвал өрнөж байгаа. Үүнийг хүмүүс вакцины сөрөг нөлөө гэж буруу ойлгоод байх шиг байна. Харин ч таны дархлааны тогтолцоо сайн ажиллаж байгааг илэрхийлж буй сөрөг биш эерэг тэмдэг шүү.

-Ер нь вакциныг хийлгэх эсэх нь хүний эрх үү, хувь хүний сонголт уу, нийтийн ашиг сонирхол уу?

-Хэдийгээр вакциныг сайн дураар хийлгэнэ гэж хуульчилсан боловч вакцин хийлгэх нь таны бусдын өмнө хүлээсэн үүрэг юм.

-Вакциныг бүү хийлгэ гэсэн уриалгыг төрийн түшээд байсан эрхмүүд ч илэрхийлээд эхэлсэн. Та тэдгээрт хандаж юу хэлэх вэ?

-Хувь хүний хүсэл зоригоос гадна нийгмийн өмнө хүлээсэн үүргээ ухамсарлаасай гэж хүсэж бас зөвлөж байна.

-Танд баярлалаа

У.Тэргэл