Монголын түүхэнд чухал ач холбогдол бүхий гурван бичээсийн талаар иргэн Б.Давааням судлуулахаар холбогдох газар өгсөн ч үр дүнгийн талаар одоог хүртэл мэдээлээгүй, холбогдох газар нь тухайн газар нутгийг шинжлэх төсөв байхгүй хэмээн хариу өгчээ. Иргэн тухайн газар Их хааны онгон байгаа бөгөөд тус газрыг олон нийтэд зарлаж, түүх соёлын ач холбодол бүхий газрыг улсын хамгаалалтад авахыг хүссэн юм. Энэ талаар түүнтэй ярилцлаа. 

-Монголын түүхэнд чухал ач холбогдолтой гурван бичээсийн талаар хэлж байсан. Та үүнийг жаахан тодруулаач?

-Их Эзэн Чингис хааны онгоныг манай аав ил болгох гэж байсан юм. Гэвч эхлүүлсэн ажлаа дуусгаж амжилгүй 1999 онд бурхан болсон. Монголын түүхэнд чухал ач холбогдол бүхий  таталбар, толгой ханз, ханз гэсэн гурван бичээсийн түүхтэй ямааны гол арьсан дээр бичсэн байдаг талаар аав надад өмнө нь ярьж байсан. Гэтэл хааны онгон байрлаж байгаа газраас гурав биш хоёр бичээс нь гараад ирсэн. Үргэлжлүүлэн хайж байгаад гурав дахь бичээс гарч ирснийг нь бага хэсгийг нь холбогдох газар руу нь хүргүүлээд үлдсэнийг тухайн газарт нь буцаагаад хийсэн.

Би аавынхаа хийсэн ажлыг дуусгаж, тухайн газар орон, түүхийг ил болгохоор зорьж байгаа юм.

-Аав нь энэ түүхэн бичээсүүдийн талаар яаж мэдсэн юм бэ?

-Өвөг дээдсээсээ уламжлан тухайн газрыг манаж байсан юм гэнэ лээ. Манай өвөө аавд маань энэ талаар яриад “Маш олон хүний төлөөсөөр энэ хүрлээ. Үүний төлөөс нь миний аав, хоёр дүү байсан юм. Гурав дахь нь бий боллоо” гэж уйлж байсан юм. Уг нь манай аав бүгдийг ил болгох гэсэн ч амжсангүй.

-Их Хааны онгоныг олохоор олон жил судалж байгаа. Ерөнхий байрлалыг нь олсноос баттай тогтоосон зүйл байхгүй. Тэгэхээр таныхаар бол тодорхой болчихсон гэж ойлгох уу?

-Тийм ээ. Манай эцэг өвгөд тухайн газрыг үе улиран манаж, нууж байсан гэдэг. Улмаар Монголыг амгалан болох цагт өөр нутаг руу нүүсэн юм гэнэ лээ. Их Хааны онгон тэнд байгаа, тэр бичээсийг нь судлаад үз гээд түүх судлаачдад 2013 онд нотолгоо гаргаж өгсөн. Тухайн үед баахан хүн асууж сураглаж байсан. Мөн холбогдох яам руу ч хандсан. Яамнаас баг явуулж шалгуулна гэсэн ч учир битүүлгээр чимээгүй болсон. Улмаар Үндэсний түүхийн музейд хандахад төсөв мөнгө олдохгүй байна гэсэн. Тэгвэл цахим сүлжээнд ил болгох уу гэхээр нутгийг нь зааж болохгүй гээд байгаа. Тухайн газрыг Хаан уул гээд Хаадын уул гэдэг болсон гэсэн.

-Их Хааны онгон байгаа газрыг та мэднэ гэсэн. Газар нутгаар нь зааж болохгүй гэсэн юм байна. Тэгвэл тухайн газрыг дүрслэхгүй юу?

-Халзан даваа байдаг. Тэнд мод ургаж үзээгүй, урд нь гэр нь байдаг. Холоос харахад айл шиг харагддаг юм. Хөндийд нь хүний яс дүүрэн байдаг гэдэг юм.

А.Сүх