Италийн Этноархеологийн холбоо, МУИС-ийн Утга зохиол, урлаг судлалын тэнхимийн хамтарсан “Монголын нүүдэлчдийн нутаг бууц ба угсаатны археологийн хэтийн төлөв” олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал боллоо. Хурлын үндсэн илтгэгчээр Италийн Этноархеологийн холбооны Ерөнхийлөгч Франческа Лугли болон судлаач Грациано Капитини нар хүрэлцэн ирж, 2005 оноос хойш Монгол Улсын хангайн бүс болон Дундговь аймагт хийсэн хээрийн шинжилгээ, судалгааны үр дүнг танилцууллаа.
Монголчуудын нүүдэлчин угсааны мал аж ахуйн өнгөрсөн, одоо, ирээдүйг тунгаан эргэцүүлэх, өвөлжөөний бууц, буурь болон монгол нохойн судалгааг 17 жилийн турш хийжээ.
Сонирхуулбал, монгол гэр салхи болон агаарын урсгалд хэрхэн тэсвэртэй байдаг талаар, мөн өвөлжөөний бууц, түүний нарийвчилсан судалгаа, монгол нүүдлийн дөрвөн загвар, малын бэлчээрийн хөдөлгөөн, монгол нохойны хэвтэр зэргийг нарийвчлан судалсан, салбар дундын томоохон судалгаа болсон гэдгийг судлаачид онцолж байлаа.
Хуралд Ардын багш, профессор С.Дулам “Монгол нүүдэл, уламжлал ба шинэчлэл” сэдвээр, МУИС-ийн Утга зохиол, урлаг судлалын тэнхимийн эрхлэгч Г.Нандинбилиг “Домог зүйн нохой, түүний бэлгэдэл”, Соёл, урлаг судлалын хүрээлэнгийн эрдэмтэн, нарийн бичгийн дарга М.Энхбаатар “Өвөлжөөгөө дагаж нутаглахуй” сэдвээр, мөн Нүүдлийн соёл иргэншил судлалын захирал И.Бямбабаатар нар илтгэл хэлэлцүүллээ.
МУИС-ийн Утга зохиол, урлаг судлалын тэнхимийн эрхлэгч Г.Нандинбилиг: Монголын нүүдлийн соёл иргэншил гэх бие даасан ойлголтыг Цыганы нүүдэлтэй хольж “Номадизм” гэх орчуулга дор буруу ойлгох явдал байдаг. Харин үүнийг МУИС-ийн Утга зохиол, урлаг судлалын тэнхимийн Монгол соёл иргэншлийн профессорын баг Монгол нүүдлийн соёл бол бие даасан иргэншил хэмээн батлах үүднээс хийсэн олон судалгаа, шинжилгээ бий. Бүр наяад оны сүүлээс профессор С. Дулам хангайн нурууны нүүдлийн талаар Английн эрлэмтэн Кристина Чебростой хамтран судалгаа хийж, 1990 оны Индиана их сургуулийн эрдэм шинжилгээний бичигт хэвлүүлсэн байдаг. Тэр ч утгаараа Италийн судлаачдын хийсэн 17 жилийн судалгааны үр дүн болоод манай судлаачдын хийсэн судалгаа харилцан бие биеэ дэмжиж, хамтран ажиллаа. Миний хувьд Италийн судлаачидтай хамтран “Хүүхдийн чулуун гэрийн тоглоом”-ын судалгааг хийсэн бөгөөд үр дүнг нь олон улсын өндөр чансаатай “Springer” сэтгүүлийн 2012 оны дугаарт хэвлэгдсэн билээ. Малчин айлын өвөлжөөний бууцын дэргэд хүүхдүүд хотныхоо хажууд барьж тоглож байсан чулуун гэрийн тоглоом байдаг. Энэ утгаараа нүүдэлчдийн өвөлжөөг судлах нэг хэсэг нь болсон юм” гэв.
Этноархеологи нь өнгөрсөн ба одоо цагийн соёл иргэншлийн ул мөрийн цуваа цагийн холбоонд анализ хийдэг гэдгээрээ онцлог.
Италийн Этноархеологийн холбооны Ерөнхийлөгч, доктор Франческа Лугли: “Бид 17 жилийн хугацаанд олон өгөгдлийг цуглуулж, түүнд үндэслэж нүүдэлчдийн хэтийн төлөв болоод ирээдүйн чиг хандлагыг тодорхойлоход анхаарлаа хандуулсан. Судалгааг хийх явцад нүүдэлчдийн зан заншил, соёл иргэншилд Монгол нохой томоохон байр суурь эзэлдэг гэдгийг олж харсан. Иймд нохойн хэвтрийг судлах, түүгээр дамжуулж нүүдэлчдийн амьдралын хэв маяг болоод археологийн судалгаа хийх боломжтой болсон. Нүүдэлчдийн гаршуулсан нохой тэнцвэртэй байдлыг маш сайн хадгалдаг гэдгээрээ онцлогтой. Тэнцвэртэй байдал гэдэг нь нүүдэлчдийн гэр бүлд байгалийн инстинктээр амьдрах чадварыг хэлж байгаа юм. Бид нохойн ДНХ шинжилгээг хийсэн бөгөөд ингэснээр нүүдэлчдийн нохой гаршуулж эхэлсэн он цагийг тогтоох боломжтой болсон.
Нүүдэлчдийн өвөлжөөний буйраас этноархеологийн шинжилгээ хийх бүрэн боломжтой. Учир нь хаваржаа, зусланг бодвол хад асгаар хүрээлэгдсэн байдаг учраас өтөг бууц нь маш сайн хамгаалагдаж, хадгалагдсан байдаг. Мөн нүүдэлчид олон үе удмаараа өвөлжөөндөө амьдарч ирсэн учраас хөрсөнд олон давхарга үүсэж, этноархеологийн судалгаа хийхэд дөхөмтэй байсан. Бид эдгээр судалгааны өгөгдлүүдээ ашиглаж ирээдүйд нүүдэлчдийн оршиххуйн хэтийн төлөв хаашаа чиглэж байгаа талаар болон юунаас болгоомжлох ёстой, юуг хийх шаардлагатай талаар дараа дараагийн судалгаандаа тусгана” гэв.
Т.Мөнхжаргал
