Урлаг урлагийн дотроос киног хамгийн гоё гэж болно. Аливаа кино бүтээл ашиг олохын тулд театрын дэлгэцээр дамжин үзэгчдэд хүрдэг. Улаанбаатар хотод театрын эрхтэйгээр гадаадын болон дотоодын бүтээлийг хүмүүст хүргэж буй дөрвөн байгууллага бий. Нэгэн үе үзвэрийн тооноос хасагдаж, барилга байгууламж нь балгас мэт мартагдахаа шахсан ч кино театрын үйл ажиллагаа нь сэргээд цөөнгүй жил өнгөрчээ. Шинэ үеийн театруудаас хамгийн ахмад нь “Тэнгис”, байршил сайтай нь “Өргөө”, үндэсний киногоо дэмжигч “Соёмбо”, сүлжээ танхимтай “Жонон синема” театр. Өөр өөрийн өвөрмөц онцлогтой, сайн талтай. Дэлхийн кино урлаг болон түүнийг дагасан бизнесийг монголчуудад хүргэж байдагт эдгээр хамт олны гавьяа оршино. Гэхдээ аливаад дутагдал, дутагдлын цаана хохирогчид бий. Монголын театруудын нийтлэг шинжийг авч үзвэл хүүхдүүдэд хөл хориотой, хаалттай орчин болж таарав. Ингэж хэлэхэд учир бий.

Болсон явдал: Крүүдийнхэн ба дүү нар

Орон нутагт сурагчдын амралт болж байгаа тул хамаатны хоёр дүү маань Архангайгаас намайг зорьж ирлээ. Амралтын өдөр тааруулж парк орохоор төлөвлөсөн ч бямба гараг хүйтэн учраас театрт аваачихаар шийдсэн юм. Крүүдийнхэн хэмээх хүүхэлдэйн сурталчилгааг зурагтаар үзсэн хоёр дүү маань шууд л түүнийг сонгов. Тасалбараа авч, танхимд орж байраа эзэлснээр агуйд амь хоргоддог гэр бүлийн тухай өгүүлсэн хүүхэлдэй эхэллээ. Хэчнээн хөгжилтэй, хөгтэй кино байсныг өгүүлэх нь илүүц биз. Хоёр дүүгээ харвал тасралтгүй инээлдсээр... Том нь тав, нөгөө нь хоёрдугаар ангид суралцдаг дүү нар маань хүссэн киногоо үзсэндээ сэтгэл хангалуун харилаа. Үзсэн киногоо ярьж инээлдэхийг нь сонсвол хамраа ухаж, хальтарч унаж, хазаж, зодож, хөглөж байгааг л дурсах аж. Чулуугаар цохиулж, хувцас нь шатаж, хашгирч орилсныг нь л ярив. Үгийг нь ойлгосон шинжгүй, ялангуяа хоёрдугаар ангийн дүү маань. Үнэндээ би дүү нараа сайхан кино үзүүлье гэж бодсон ч ямар үр дүнгүй дэмий зүйл хийснээ ойлголоо. Тэд ердөө дүрс, үйлдлийг нь л харж инээлджээ. Яг л бид Чарли Чаплины дуугүй цувралыг үзээд инээлддэг шиг.

Насанд хүрсэн хүн ч уншиж гүйцэмгүй хурдаар дэлгэцний доогуур үг урсана. Хичээлийнхээ номыг түгдэрч уншдаг тавдугаар ангийн дүүд маань киноны үгсийг ойлгох байтугай уншина гэдэг нь том шалгалт болж таарав. Харин 35 үсгээ ч бүрэн тогтоож амжаагүй бага дүүд минь Крүүдийнхэн киног үзэж ойлгох нь биелэгдэшгүй даалгавар ажээ. Дэлхийн төвшний уран бүтээлийг эх орондоо үзэх боломж нээгдлээ гэж кино театрынхан бардацгаана. 10 сарын өмнө дэлхийн нээлт Монголд хэмээн олон улстай нэг зэрэг кино нээж шоудсан. Албан ёсны эрхтэйгээр нэвтрүүлдэг гэхийн далимд өндөр үнээр үзүүлдэг. Гэтэл бодит байдал дээр үзэгчдээ, ялангуяа хүүхдийг гадуурхаж байгаагаа анзаарсангүй. Анзаарлаа ч асуудлаа шийдье гэж бодохгүй байгаа бололтой. Холливүүдэд бүтээсэн кино ОХУ-д ч мөн нээлтээ хийж, театрт албан ёсны эрхтэй гардаг. Гэхдээ титрийн оронд “төгс” орчуулгатай. Киноны нэрнээс авахуулаад бүгд орос хэлээр. Жүжигчид ам барьж, дууг нь хүртэл орчуулаад дуулчихдаг гээд бод. Ийм их ашиг олдог, эрхийг нь авч үзэгчдэд хүргэдэг юм бол орчуулж болохгүй хэрэг үү гэх асуултыг ажилтнаас тодрууллаа. “Үзэгч англи хэл сурахад хэрэгтэй. Бас манайд гадаадын цөөнгүй хүн ирж кино үздэг юм шүү” гээд хээв нэг хариулт чулуудав. Үнэндээ хүн хэл сурахын тулд театрт очдог шинэ үзэгдэл гарчээ гэвэл итгэх хүн олдохгүй. Харин цөөхөн гадаад хүний эрх ашгийг дээдэлж, хүүхдүүдийн хүүхэлдэй үзэх боломж хөсөр хаягджээ гэвэл ойлгох хүн олон бий.

Болоогүй явдал: “Оюутны нууц амраг” ба сурагчид

Заавал гадаад кино үзэхийн оронд монголчуудын бүтээсэн киног сонирхуулаач гэж зөвлөх хүн гарч ирж болох. Гэхдээ санал болгож буй кинонууд нь ямар бүтээл гээч, “Амжих уу хайраа”, “Оюутны нууц амраг”, “Дурлалын гэмт хэрэг”, “Эрэмдэг”... Дүү нараа дагуулаад очих үед “Оюутны нууц амраг” гэдэг киноноос бусад нь эхэлчихсэн байсан юм. 11 настай дүүдээ тийм кино үзүүлэхгүй нь мэдээж. Долоон настай дүү маань надаас “Нууц амраг гэж юу вэ” гээд асуувал яах билээ. Сүүлийн үеийн дэлгэцийн бүтээлд ямар нэг хэмжээгээр насанд хүрэгчдэд зориулсан хэсэг заавал гардаг болсныг ч мартаж болохгүй. Монголчууд хөрөнгө зарцуулж хийсэн киноныхоо зарлагыг нөхөхийн тулд театруудад түгээдэг. Тэдгээр бүтээлийн агуулга нь хүүхдэд бус насанд хүрэгчдэд зориулагдана. Ийм л бодлогын улмаас Монголд байгаа кино театр сурагчдад хаалттай болж таарав. Сүүлийн үед монгол киноны орлогыг мэдүүлдэг болсон. Насанд хүрэгчдийг үзээсэй гэсэн кино хэдхэн саяын орлоготой явна. Зарим нь зардлаа нөхөж, ашиг олдог эсэх нь ч эргэлзээтэй. Ийм нөхцөлд монголын кино бүтээгч нар хүүхдийн кино зориглож хийх цаг үе хэзээ ирэхийг мэдэхгүй. Харин гадаад кинонуудыг бүрэн орчуулгатай гаргаж эхэлвэл хүүхдүүд театраас дүрс үзэх бус кино үзээд гарах боломж бүрдэнэ. Киног бүрийг биш юм гэхэд ядаж хүүхэлдэйн киног орчуулахад л сурагчдад нээлттэй театр болох биз ээ.

Ийнхүү хүүхдүүд кино театрт очих шалтгаан байхгүй байна. Тэдэнд зориулсан өөр үзвэр нь хүүхэлдэйн театр юм. Дандаа хүүхэлдэйн театрт очих боломжгүй бол гадаа тоглох, зурагт үзэх, компьютер ширтэхээс өөр аргагүй. Гэтэл хөгжилдөж, зугаацаж, тоглож өсдөг хүүхэд насыг аав, ээжүүд битгий үз, битгий тогло, битгий гар хэмээн боогдуулдаг. Бараг юм болгон уйтгартай санагддаг хүүхэд насыг инээдээр дүүргэх ямар нэг зүйл манай улсад дутагдсаар. Нийгэмшүүлэх, хүмүүжүүлэх, аливааг ойлгож сурах нөхцлийг бүрдүүлдэг кино урлагийн их үүрэг багачуудад үгүйлэгдэж байна. Гагцхүү кино театрын хамт олны өчүүхэн санаачилга, сэтгэл зүтгэл л бүхнийг өөрчлөх суурь ажээ.