Сүүлийн үед төрийн болон төрийн бус, хувийн хэвшлийн байгууллагууд нийгэмд тулгамдаж буй асуудлуудын эсрэг хамтран ажиллаж, дуу хоолойгоо нэгтгэн, олон аян, хөтөлбөрүүдийг санаачилан хэрэгжүүлж байна. Энэ тухай Дэлхийн улс орнуудад суралцагч монголын оюутан, залуучуудын холбооны тэргүүн Н.Лхагвадоржтой ярилцлаа. 

Төрийн бус байгууллагууд өөрсдийн сайн дураар төрийн байгууллагын үйл ажиллагаа хүрч чадахгүй, дутагдаж буй газарт туслалцаа үзүүлэх байдал нэмэгдэх боллоо. Танай байгууллагын зүгээс энэ тал дээр оролцоо юу байна?

Тиймээ. Эвт шаазгай буга барина гэдэг шиг чадаж, мэдэх зүйлсээрээ бусдадаа туслана гэдэг сайхан зүйл. Бүгд гэж хэлж чадахгүй ч гэлээ олон байгууллага, клубүүд ган зуд, аваар осол, өвчин зовлонд өртсөн нэгэндээ болон залуу үеийн хөгжил, боловсрол, танин мэдэхүйн асуудалд гар бие оролцож, тусалж, дэмжиж байна. Бид ч эдгээр байгууллагуудын түүчээнд хүч түрж, 2016 оныг зам, тээврийн ослын эсрэг уриан дор “Осолгүй жолооч - Жаргалтай гэр бүл” аяныг санаачилан Замын цагдаагийн газар, Лицензийн төв, Автотээврийн газартай хамтран нийслэл, аймаг бүрийн иргэдийн дунд аюулгүйн сургалт, уулзалт, лекцийг тус оны 3 сараас эхлэн хэрэгжүүлж байна.

Яагаад заавал зам, тээврийн ослын эсрэг жил болгон ажиллах болов?

Хүний хамгийн үнэтэй зүйл бол эрүүл мэнд. Харин улс, гэр бүлийн хамгийн эрхэм баялаг, аз жаргал нь эрүүл хүн шүү дээ. Тэгвэл энэ их үнэт зүйл, аз жаргал, баяр баяслаа цаг минутаар тоологдохуйц хэмжээнд бид алдсаар байгаад л асуудлын гол нь байгаа юм. Судалгаанаас харахад сүүлийн 2 жилийн дотор гэхэд л 76740 орчим зам тээврийн осол гарч, 930 орчим хүн нас барсан байна. Цөөхөн бидэнд энэ дэндүү өндөр тоо.

Зам, тээврийн ослоос манайд төдийгүй олон улсад бэртэж, нас барсан хүний тоо хэр их байдаг бол? Та бүхэн судалсан уу?

Судалгаа явуулж үзсэн. Манай улсад 2014-2015 онд зам тээврийн ослоор нас барсан хүний тоо 503-429 болж, гэмтсэн үзүүлэлт 1382 болж өмнөх оноос 5,3% буурсан боловч хүүхэд, мотоциклын жолоочийн нас баралт, бэртэлт ихэссээр байна. Хүүхдийн нас баралт 48-54, гэмтэл 2 жилийн хугацаанд 2200 орчим байгаа юм. Хамгийн харамсалтай гэх мэдээ нь нийт зам тээврийн ослын 96,5% нь жолоочийн буруугаас буюу согтуугаар тээврийн хэрэгсэл жолоодох, хоорондын зай, хурд, гэрэл дохио гэх мэт зүйлсийг тохируулаагүй байдал гэж дүгнэгдсэн байдаг. Дэлхийн хэмжээнд жилд дунджаар 1,2 сая хүн ослоос болж амиа алдаж, 50 сая хүн бэртдэг бөгөөд ойролцоогоор 13 минут тутамд нэг хүн ослоор нас бардаг судалгаа бий.

Зам тээврийн осолд мотоциклын эзлэх хувь хэр байдаг бол?

Мотоциклын осол үнэхээр айдас дагуулж, нас баралт, бэртэл гэмтлийн тоо жилээс жилд өсөж байна. Харамсалтай нь мотоциклын нийт ослын 90% нь хөдөө орон нутагт тохиолдож, жилд дунджаар 100 орчим хүн амь насаа алдаж, 500 гаруй хүн бэртэл, гэмтэл авдаг байна. Жишээ нь 2013 онд 371 хүн осолд орж бэртэл авсан бол 2015 онд 544 болж өссөн байна. Биднийг хөдөө орон нутагт ажиллах хугацаанд нутгийн иргэд, цагдаагийн ажилтнуудын ярьж буйгаар зам тээврийн ослын дуудлагын 60%-с дээшхи нь мотоциклын осолтой холбоотой байж, нэг аймагт жилд дунджаар 200 орчим хүн мотоциклын аваарт орж бэртдэг байна. Ингэж их бэртсээр байж, нэгдсэн статистикт бүртгэгддэггүй шалтгаан нь мотоциклын нийт осол аваарын 60-70% нь хөдөө хээр, малын хариулах үедээ осолдосноос үүдэлтэй ба энэ үед тээврийн хэрэгслийн даатгалгүй, харилцан мөргөлдсөн зүйлгүй малчид өөрсдөө хохироод чимээгүй өнгөрдөг байна. Эндээс харахад албан бус тоогоор жилд дунджаар 4000 орчим хүн мотоциклын аваар осолд ордог байж болзошгүй юм.

Энэ их аваар осол, бэртэл гэмтэл, нас баралтыг яаж бууруулах вэ?

Олон улсад хамгаалах хэрэгслийг нэн тэргүүнд санал болгож, иргэд нь ч өөрсдийн ухамсраар хол ойрыг ялгалгүй хэрэглэж хэвшсэн байдаг. Бид ч үүнийг санал болгож байгаа. Дахин хэлэхэд аюулгүйн бүс, аюулгүйн малгайг бүх тохиолдолд заавал хэрэглэж хэвших хэрэгтэй. Учир нь осол хэнийг ч ялгалгүй гэнэт л ирдэг. Судалгаанаас харахад мотоциклын осолд орж бэртсэн хүмүүсийн 80%-с дээшхи нь толгойдоо бэртэл авсан байдаг бол харамсалтай нь нийт мотоциклын ослын 90%-с дээшхи нь хамгаалалтын малгай огт хэрэглээгүй, машины ослын 74,7% нь хамгаалах бүс хэрэглээгүй байсан судалгаа байдаг. Хамгаалалтын малгай осол болох үед жолоочийг бэртэл авахаас 50%-100% хүртэл хамгаалдаг бол хамгаалалтын бүс жолоочийг 40%-100% хүртэл хамгаалдаг байна.

Хөдөө орон нутагт хамгаалалтын малгайны хэрэглээ ямар байна?

Сумын төвүүд, хээр хөдөө болон сундалж яваа зорчигч огт өмсдөггүй гэж хэлж болно. Аймгийн төвүүдэд цөөн тооны хүмүүс өмсөх боловч хамгийн харамсалтай нь ноосон малгай хэдийг давхарлаж өмсөөд толгойноосоо нэлээн дээр хямдыг нь бодоод зориулалтын бус барилгын каскыг цагдаагийн нүдийг хуурах байдалтай өмссөн хүмүүс их байсан.  

Энэ бүгдээс харахад ослоос шалтгаалсан нас баралт, гэмтлийг бууруулахад аюулгүй малгай, бүсийг хэрэглэж хэвшүүлэх хэрэгтэй юм байна. Гэвч яагаад хамгаалалтын малгай, бүсийг төдийлэн сайн хэрэглэж хэвшихгүй байна вэ?

Нас баралт, гэмтлийг бууруулахын өмнө гарч буй ослыг бууруулах нь зөв байх. Иймээс мотоциклын чанарын асуудалд бас анхаарах хэрэгтэй. Ер нь хамгаалалтын хэрэгсэл бол жолоочийн ухамсрын л асуудал. Ялангуяа хамгаалалтын бүсний хувьд. Харин малчдын хувьд хамгаалалтын малгай хэрэглэхгүй байх шалтгааныг сонсоход нэгт сайн малгай өндөр үнэтэй байдаг, хоёрт толгой хүндрээд өмсөхөд тээртэй байдаг гэж хариулж байсан. Эхний хариулт ёсоор манайд байгаа малгайнуудыг судлаад үзэхэд чанар дажгүй гэгдэх малгайнууд 80000-200000 төгрөгийн хооронд байна. Мотоциклын жолооч нар ийм үнэтэй малгайг авахад хүндрэлтэй байх нь ойлгомжтой шүү дээ. Үүнээс болж хямдыг харж, цагдаад торгуулахгүйн тулд 2000 төгрөгний барилгын каск хэрэглэж байна.

Яаж хэвшүүлэх вэ?

Тараах материал, ухуулга сурталчилгааг цаашдаа илүү  их хийх болно. Хямд бөгөөд чанартай, хөнгөн бөгөөд хэрэглэхэд эвтэйхэн тэр малгайг нэгт ольё. Ингээд байхад хэрэглэхгүй бол тэр жинхэнэ амиа хорлолт, ухамсрын дорой байдал л болох байхдаа. Бид аяны хүрээнд иргэдээс ирсэн саналд тулгуурлан гадаадад суралцаж буй залуус, сайн санаат байгууллагуудын дэмжлэгтэйгээр чанартай боловч өндөр үнээр худалдаалагдаж, тэр бүр малчид, мотоциклын жолоочдын авч чаддаггүй хамгаалалтын малгайг үйлдвэрээс нь монголд орж ирэх зардлаар нь, хүүгүй, зээлийн нөхцлөөр нийлүүлэх ажлыг эхлүүлэхээр судалж байна. Энэ ажил хэрэгжиж эхлэхэд олон жолоочид учирч болох эрсдэл буурч, олон айлын аз жаргалыг сэвтэхээс хамгаална гэдэгт итгэлтэй байгаа.

Ярилцлагын сүүлийн асуултыг нээлттэй үлдээе! Жолооч нарт хандаж юу гэж хэлмээр байна?

Жолооч таны аюулгүй байдлын ард, танай гэр бүлийн аз жаргал байдгийг үргэлж санаж замын хөдөлгөөнд оролцохыг уриалж байна. Мөн аюулгүйн малгай, аюулгүйн бүсээ зайлшгүй хэрэглэж, замын хөдөлгөөндөө соёлтой боловсон оролцож байхыг хүсэхийн зэрэгцээ бусаддаа ч энэхүү зөв шаардлагыг тавьж, хүлээж авч сурцгаая! Удахгүй аймгуудад болох сургалт, уулзалтанд орон нутгийн жолооч нартай уулзацгаая л гэж хэлье дээ.