Зовлонд лам, зуданд нохой..., Энэ үгийг би ч, та ч хэлээгүй. Хэдэн зууны тэртээд өвөг дээдсийн ухааны царын илэрхийллийн ганцхан жишээ. Өнөөдөр энэ үгний үнэ цэнийг монголчууд бид алхам тутамдаа мэдэрч буй. Сүүлийн хорин жил өвөл өнжилгүй хаалга тогшсон зуданд хотоо харлуулсан малчны амьдрал тогоо хөмрөхтэй ижил орвонгоороо эргэхэд харин хоточ банхар арьсандаа багтахгүй болтлоо зоолох нь бий. Ийм дүр зураг бүхий амьдрал өнөө жил ч үргэлжлэхгүй гэх баталгаа алга. Өвлийн дунд сар дундаа орж, идэр есийн жавар тачигнаад эхэлчихлээ. Сүүлийн хэдэн өдөр зан сайтай байсан тэнгэрийн ааш өчигдөр оройноос муудаж, тэнгэрийн хаяагаар усан манан татсан байх нь жавар тачигнахын дохио биз ээ. Араажаваар ч цаг агаарын урьдчилан сэргийлэх мэдээний хөгжим цаг тутамд л ёнгинох болж. Хотын бид ч яахав. Шугам хоолой нь хөлдөж аюул болдоггүй юм бол гудамж цастай байна, хэн арилгах болж байна гэх жижиг асуудалтай оволзсоор нэг л мэдэхэд хавартай золгочихно. Харин малчид маань. Чих тавьж сураг сонсоод байх нь ээ, урьд жилүүдэд болж өнгөрсөн зуд, турханаас сургамж авсан малчид тэнгэр, төр хоёрт бус өөртөө найдах учиртайг ойлгов бололтой, янз нь. Засаг ноёдын хэнтэй нь ч уулзсан “Өнгөрсөн жилийн зуд малчдад эрх биш нэгийг ухааруулав бололтой. Зуншлага тааруу сумдын малчид малын тарга тэвээрэг алдагдахаас өмнө оторт гарцгаасан. Бид аль болох өвлийн хүйтнийг өөрсдийн хүч бололцоонд түшиглэн малын хорогдол багатайгаар давж гарна гэж бодож байгаа шүү”гэцгээж байгаад дүгнэлт хийвэл хонгилын үзүүрт гэрэл харагдаж байна аа.
Зовлонд лам, зуданд нохой...,
Харин урьд хожид дуулдаж байгаагүй байж болох ч юм шиг, үгүй ч байж мэдэх нэгэн бизнес зарим аймгуудад цэцэглэж эхэлжээ. Тодруулж хэлбэл, овсгоотой нэг нь отрынхонд өвөлжөө, хаваржаагаа түрээсэлж мөнгө олдог болсон байна. Ийм төрлийн бизнес өмнө нь далд хэлбэрээр малчид хоорондоо ханцуй дотроо яриад наймаалцдаг байсан бол одоо ил гарч тэрхүү бизнест нь сумын удирдлагууд хийгээд нэр нөлөөтэй хүмүүсээр өргөжсөн байх жишээтэй. Тиймээс өвөл өнөтэй болдог хангайн аймгийн сумдынхан өвөлжөөний бизнес эрхлэгчид өвс сайн ургадаг нөмөр нөөлөг бүхий уулын ам, энгэр бэлийг уралдан эзэн сууж, өвөлжөө, хаваржаа барин отрынхонд 1-2 сая төгрөгөөр түрээсүүлдэг болжээ. Жилийн жилд отор нүүдэл хийн бусдын нутагт тоонотоо дугуйлах уулын ам, малаа бэлчээх бэлчээр хайн нутгийн иргэдтэй буу шийдэмдээ тулдаг малчдын хувьд зарим талаар үүн шиг зөв шийдэл үгүй бололтой. Тэгээд ч бэлэн мөнгө байхгүй бол хоёр саяын үнэн дүнд дүйцэх хэмжээний малаар тооцоо хийж болох учраас тэр. Хоёр сая гэдэг нь чухамдаа дөрвөн бодны наймаа аж. Эл бизнесийг аймгийн Засаг дарга нар ч харилцан зөвшөөрч, малчдын асуудалд төрийн зүгээс оролцох нь утгагүй зүйл гэж үзэж байгаа аж. Нөгөө өнцгөөс аваад үзвэл энэхүү бизнесийг хорих эс бөгөөс дэмжих хууль эрх зүйн зүйл заалт байдаггүй юм байна.
Яагаад гэвэл нэгдүгээрт, Үндсэн хуульд мал төрийн өмч гээд заасан. Хоёрт гэвэл, тухайн өвөлжөө, хаваржаа нэгэнт хувь хүний эзэмшилд шилжчихсэн, түүнийгээ тодорхой хугацаанд эзэмших гэрээг сумын Засаг даргатай байгуулсан байдаг тул тухайн хүн өмчөө эдийн засгийн эргэлтэд оруулах эсэх нь өрөөл бусдад хамаагүй юм билээ. Тэгээд ч нутаг дэвсгэрт нь отор хийж буй өөр аймаг сумын мал, малчнаас тухайн сум, баг малын хөлийн татвар авах учиртай. Оторчид ч бусдын нутагт өвөлжиж, малын бэлчээр ашигласныхаа төлбөрийг сум, багт нь төлөх ёстой гэж ойлгоно. Харин энэ бүхэн одоо хэн овсгоотой нэгний бусдаас өрсөн эрхлэх бизнес болон хувирч. Нөгөөтэйгүүр, наргиа юм шиг хирнээ бодит амьдралаас урган гарч байгаа мэдээлэл бол оторчид отор хийж байгаа аймаг, сумаасаа бэр буулган авч нутгийн эзэдтэй худ ураг барилцан тэднийхээ нэр нүүрээр дуртай газраа тоонотоо дугуйлан тааваараа амьдрах болж. Түүнчлэн зарим малчдад отрынхныг ашиглан эдийн засгийн зарлагагүйгээр малынхаа үүлдэр угсааг сайжруулаад авах аятай нөхцөл ч бүрддэг юм байх. Энэ талаар Засаг дарга нартай санал солилцоход тийм зүйл байхгүй гээгүй ч “үнэн” төдөн төгрөгийн ханштай байдаг гээд жишээ татан хэлэх хүн гараагүй. Харин Завхан аймгийн Засаг дарга л “Манай аймгийн малчид сүүлийн хэдэн жил зуданд өртөн жил бүр л Архангай, Хөвсгөл,Баянхонгор аймгийн нутагт отроор өвөлжиж, хаварждаг. Нутгийн иргэд энэ нь яаж таатай санагдахав. Харин өнгөрсөн жилээс өвөлжөө, хаваржаагаа үнэлдэг болсон байна лээ. Зөв. Малын хөлөөр их хэмжээний га талбай эвдэгдэж, түүнээс болж бэлчээрийн даац алдагддаг. Урьд нь малчид тухайн багийн хөгжлийн санд хэдэн төгрөг төлөөд л отор хийдэг байлаа. Харин үүнд нь нутгийн малчид дургүйцэж, бэлчээр, усаа булаалцалдан өөр хоорондоо муудалцаж сүйд болдог байсныг бид мэднэ. Одоо түрээсэлж, багийн Засаг даргатай бус тухайн нутгийн эзэнтэй тохиролцож үнэ ханшаа төлдөг болсноор хэрүүл тэмцэл, гадуурхдаг байдал үгүй болсон сайн талтай. Зарим малчны хувьд энэ арга чинь малтай болох арга. Зуднаар хотоо харлуулсан малчид өрөөл бусдад өвөлжөө, хаваржаагаа түрээслүүлснээр амьжиргаа залгуулах малтай болох арга нь” гэсэн юм. Одоо уншигч таны саналыг сонсоё.
Ч.Чулуунцэцэг
