Эдийн засагч, АН-ын ҮБХ-ны гишүүн С.Буяндэлгэртэй ярилцлаа. 

Ардчилсан намын ҮБХ, ИХ-ын тов гарсантай холбоотой ярилцлагаа эхлэх үү?

Тэгье ээ. Намын ҮБХ-ны хурал энэ сарын 17-нд, Намын их хурал энэ сарын 19-20-ны өдрүүдэд зохион байгуулагдахаар тов гараад байгаа.

Дотооддоо ковид алдсантай холбоотой хөл хорионы дэглэмийн үед хурал хуй хийж олон хүн цуглуулж болохгүй нөхцөл байдалтай байгаа биш билүү?

Тиймээ таны хэлсэн зүйлийн зарим хэсэг нь зөв. Тодруулбал, онцгой нөхцөл байдлын үед хурал цуглаан зэрэг олон хүн нэг дор цуглах хориотой байгаа. Манай намын их хурал 1200 орчим төлөөлөгчтэй болдог том хурал. Энэ удаа онцгой нөхцөл байдалд онцгой хурал л болно. Технологийн дэвшил ашиглаж Монголд анх удаа цахим их хурал хийх гэж байна. Цахим хурлыг хааж хорисон зүйл байхгүй.

Цахимаар хуралдахын эсрэг бодолтой хэсэг танай намд байгаа юм биш үү?

Та ойлгож байгаа байлгүй үеийн үед л урагшлах ухрахын ээдрээнд оршдог нь хүний амьдралын нэг онцлог тал шүү дээ. Зарим нэг нь улдан чангаана, зарим хэсэг нь урагш тэмүүлнэ. Энэ нь өөрөө эрүүл үзэгдэл юм даа. Бүгд нийлээд нүхрүү гүйгээд орчихгүй байхын суурь нөхцөл гэж хэлж болно.

Цахимаар хуралдан дүрмээ өөрчлөх яг ямар бодит шаардлагууд байгаа юм бэ гэдгийг л тодоруулахын хүсээд байна л даа?

Үүнийг дэс дараатай тайлбарлах нь зүйтэй болов уу. Нэгдүгээрт улс төрийн намын дүрэм гэж яг юуг хэлээд байна вэ, хоёрдугаарт одоо байгаа дүрэмд өөрчлөлт хийх яг ямар ямар бодит шаардлага байгаа, гуравдугаарт энэ өөрчлөлтийг таны хэлснээр цахимаар хурлдан хуралдан батлаж мөрдөх ямар ямар бодит хэрэгцээ байгаа гээд яривал уншагчдад ч таны дараагийн асуултуудаа тавихад ч ойлгомжтой болох болов уу.

Нэгдүгээрт, улс төрийн намын гол зорилго нь сонгуулийн зарчмаар төрийн эрхийг авч өөрийн намын үзэл баримтлалын дагуу боловсруулсан бодлого, мөрийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх. Монголын улс төрийн хүрээнд барууны үзэл баримтлалтай хүчтэй нам гэвэл цор ганц л байдаг юм. МАН, МАХН, ХҮН бүгд зүүн чигийн буюу онолын хэллэгээр социал үзэл онолтой намууд.

Тэгэхээр гол асуулт. Яагаад монголын улс төрийн хүрээнд байгаа цор ганц гэж хэлж болох барууны чигийн үзэлтэй нам цөөнх болоод байна вэ.

Судалгаанаас харахад иргэд сонгогчид олон ургалч үзэл буюу хүн бүр өөрийн үзэл бодолд үнэнч байх эрх, чөлөөт өрсөлдөөн, хувийн өмч, хувийн хэвшлийг дэмжих, олонхоор шийдвэр гаргаж цөөнхөө сонсох зэрэг баруун чигийн үзэл баримтлалд багадаа 30 хувь саналаа өгсөөр байдаг.  Манай намын үзэл баримтлалд асуудал байхгүй болж таарлаа. Тэгэхээр намын зохион байгуулалт, сонгуулийн зарчим хоёрт асуудал байгаа нь тодорхой.

Можаритар тогтолцооны үед санал гээгддэг нь энэ талын бүх л төрлийн судалгаагаар батлагддаг эд.

Сонгуулийн тогтолцоогоо өөрчлөх нь хуулийн асуудал, хууль батлах нь парламентын эрхийн асуудал энд дүрэмтэй хольж ярих хэрэггүй ингээд орхиё. Үлдэж байгаа дүрэм журам буюу зохион байгуулалтын асуудал болох өөрөөс хамаарах зүйлээ сайн хийх нь бидний үүрэг.  Яг энэ утгаараа намын асуудлаа цэгцлэх үүднээс дүрмээ өөрчлөх хэрэгтэй болоод байгаа юм.

Хоёрдугаарт, одоо байгаа дүрэм гэдэг нь 2016 оны үнэмлэхүй ялагдлын дараа намын шинэчлэл эхлүүлсэн намын залуусын архитект хийсэн дүрэм. Гэтэл тэр дүрэм яг батлагдахынхаа урьд өөрчлөгдөөд “орон дотроо хууль засдаг шиг” юм болоод үндсэн зарчмууд алдагдаж, намын даргын эрх мэдэл хэт данхайж дагаж гарах олон алдааны эх үндэс болчихсон юм. Ямар зарчмууд алдагдсан бэ гэхээр, нэгдүгээрт намын үндсэн байгууллага болох сонгуулийн байгууллага, хяналтын байгууллага хоёрыг намын даргаас хараат бус, бүр хэнээс ч хараат бус улс төрийн хор нь гарсан хүмүүс өөрөө өөрийгөө нэр дэвшүүлж сонгогддог зарчимтай хийсэн байсныг намын дарга санал болгож өөрийн хүмүүсээ оруулдаг болгоод өөрчилчихсөн.

Тийм сонгуулийн байгууллагаар хэн сонгогдож гарч ирэх вэ, намын даргын таалалд нийцсэн хүмүүс л сонгогдож гарч ирнэ. Таалалд нийцээгүй хүмүүс сонгогдсон ч гарч ирээд таалалд нь нийцэхээс өөр замгүй болно. Яагаад гэвэл хяналтын байгууллага буюу ҮДХ нь бас намын даргын хүмүүс. Таалалд нь нийцэхгүй бол яаж ийгээд тоглоомоос гаргачихна, эсвэл дахин сонгууль хийнэ. Ийм л зарчмын алдаа үүсчихсэн байгаа юм. Эдгээрийг болон бусад зүйлсийг засах залруулах хэрэгтэй.

Гуравдугаарт, цахим хурал хийж дүрмийн өөрчлөлт батлах зайлшгүй шаардлага байгаа юм. Цар тахалыг дотооддоо алдлаа, үүнээс болж тодорхойгүй хугацаагаар хөл хориотой байлаа. Энэ хөл хорио нь бүр эдийн засгаа хөл хорионд оруулчихсан. Хөл хорио хэдий болтол үргэлжлэх, цуцлаад явж байтал эргээд хөл хорионы нөхцөл байдал үүсэхгүй гэх газаргүй. Тэгвэл хөл хорионоос болоод ингээд амар жимэр суугаад байх уу, хөл хорионы үеэр хүний эрхийн асуудал хэрхэн яаж дордов, та бид бүгдээрээ л харлаа мэдэрлээ шүү дээ. Цаашилбал улс орны нийгэм эдийн засагт олон олон асуудал тулгарч байна. Дэлхий даяар вакцинжуулалт эхлэх төлөвтөө орчихлоо. Цар тахал дарагдсаны дараа дэлхий даяар өрнөх том өөрчлөлт, маш их хөрөнгийн хөдөлгөөнд ингээд ямар ч бэлтгэлгүй сууцгааж байх уу.

Манай нам яаралтай дүрмийн өөрчлөлтөө баталж эмх цэгцэндээ орохгүй бол зөвхөн эрх баригч намд эдгээр том том давалгаанд бэлтгэх даалгаварыг өгөөд санаа амар сууж болохгүй гэдэг нь сая батлагдчихлаа шүү дээ.

Намын даргаа яаж сонгох вэ?

Энэ асуулт хүн бүрд их сонирхолтой байдаг бололтой. Арга ч үгүй юм даа 70 жил даргаас хамааралтай нийгэмд амьдарсан хүмүүс хэн дарга болох вэ гээд л гүйлдээд байдаг болчихдог бололтой. Даргаас илүү чухал асуудал бол энэ намд ч энэ нийгэмд ч интститут хэрэгтэй байна шүү дээ. Улс төрийн нам нь ч төрийн байгууллагууд нь ч институт болж төлөвшихгүй бол хэн нэгэн даргын үзэмж дагаж намираад байвал өнөөдөр хийж байгаа зүйлээ 10, 20 жилийн дараа хийсээр л суух болно. Ямар ч ахиц дэвшил байхгүй.

Ажлын хэсгийн боловсруулсан дүрмийн өөрчлөлт энэ хэвээрээ батлагдвал хэн дарга болох нь бүүр сүүлийн мөчид шийдэгдэнэ. Өмнөх процессын алдаагаа давтахгүй гэсэн үг. Эхлээд анхан дунд шат маань цэгцэрнэ, дараа нь төлөөллийн төв байгууллага маань бүрэлдэнэ. Тэнд даргын асуудал яригдана. Зааландаа цугларна уу өдөржин шөнжин илэн далангүй ярилцаж байгаад үндэсний хэмжээний намыг лийд хийгээд явж чадах даргыг сонгох боломжтой болох юм.

Дэлхий даяар өрнөх том өөрчлөлт, хөрөнгийн хөдөлгөөн гэдэг сонирхол татлаа. Та тодоруулахгүй юу?

Энэ бүхнийг эрх баригч намд даатгаад сууж болохгүй юм байна гэдэг дүгнэлтээ тайлбарлахаас эхэлье. МАН өнгөрсөн 4 жил эрх барисан нам тийм үү, одоо үргэлжлүүлээд 4 жил эрх баригч байна. Энэ 8 жилийн хугацаанд үнэмлэхүй олонх байгаа гэдгийг бас бодолцох хэрэгтэй. Бүр Үндсэн хуулийг өөрчлөх хүртэл хэмжээний хүчтэй үнэмлэхүй олонх.

Энэ хугацаанд манай улс “саарал жагсаалтад орсон”. Бизнесийн байгууллагад ажилладаг хүмүүс бодитоор ямар хүндрэлтэй тулгараад байгааг биеээрээ мэдэрч байгаа хүмүүс. Манай улсын санхүүгийн эрсдэлтэй орон гэж үзээд дэлхийн хамтын нийгэмлэгийн орнууд манай улстай шууд санхүүгийн харилцаанд орохоос татгалсан гэсэн үг. Энэ нь ганц гүйлгээ хийх гэж өчнөөн улс, банк дамжиж, хэд дахин их тайлбар өгч, илүү их шимтгэл төлж байж гадаад гуйвуулга хийнэ гэсэн үг. Энэ бол нэг л баримт.

Цар тахал анх аюулын харанга дэлдсэнээс хойш одоо бараг жилийн ой дээрээ ирж байна. Энэ хугацаанд Засгийн газар яг ямар бэлтгэл ажил ханагасан бэ, мундаг институт болсон нам гэж байнга л  зарлаж нийгэм ч тэгж ойлгодог ч жилийн хугацаанд юу бэлдсэн бэ, ямар төлөвлөгөөтэй байв гэдэг их сонин. Би бол олигтой бэлтгэлгүй, тодорхой төлөвлөгөөгүй байлаа гэж дүгнэж байна. Ингэж дүгнэх болсон шалтгаан нь, монгол улсын нийгэм эдийн засгийн төв, голт зүрх нь болсон Улаанбаатрыг бүхэл бүтэн 30 хоног таг гацаалаа шүү дээ.

-Цаашид ямар өөрчлөлт шаардлагатай гэж та харж байна вэ?

Ямар өөрчлөлтүүд вэ гэхээр, эхнийх нь нэг туйлт дэлхийгээс хоёр туйлт дэлхийрүү санаачлагын хүрээнд Хятад Орос хоёрын эхлүүлсэн хамтрал, Хятадын бүс нутагтаа тэргүүлэгч гүрэн байх хүчин чармайлтын хүрээнд хийгдэж байгаа хөрөнгө оруулалт, бүтээн байгуулалт, дэд бүтцийн холболтуудад Монгол улсын оролцоо ямар байх талаар энэ засгийн газар шийдэл боловсруулж манлайлан оролцох чадамжгүй харагдаж байна.

Нөгөө талд нь Хятадын хэт тэлэлтийн эсрэг Америк болон холбоотон улсуудын явуулж эхэлж байгаа дипломат бодлогын хүрээнд Энэтхэг, Австриал, Өмнөд Солонгос, Япон зэрэг орнуудыг холбосон санаачилга.

Энэ санаачлагын хүрээнд Америк болон холбоотон улсууд ямар бодлого явуулах эдийн засгийн болон нийгмийн ямар хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байгаа болон Америкийн нэгдсэн улстай Стратегийн түншлэл бүхий орон болсон манай улс энд ямар оролцоотой байх талаар бодлого боловсруулж идэвхитэй ажиллаж эхлэх шаардлагатай юм.

Мөн цар тахлын дараах хөрөнгө оруулалтын урсгалууд байна. Дэлхийн тэргүүлэгч эрдэмтэн судлаачдын сүүлийн үеийн нийтлэлүүдээс хэд хэдэн анхаарал татахуйц зүйл ажиглагдах болсон. Эхнийх нь, цар тахлын дараах дэлхийн санхүүгийн хөдөлгөөн. Тухайлбал, дэлхий даяар эрүүл, аюулгүй хүнсний үйлдвэрлэлд хөрөнгө оруулалт нэлээд хийгдэх болов уу гэж таамаглаж болохоор харагдаж байна. Монгол бол хөдөө аж ахуй эдийн засгийн голлох салбарын нэг болсон орон. Бид хөдөө аж ахуйдаа хэрхэн яаж хөрөнгө оруулалт татах вэ.

Дэлхий даяр эрүүл аюулгүй хүнсний үйлдвэрлэлд анхаараад эхлэсэн энэ үед натурал бүр органик ч гэж хэлж болохуйц хүнс үйлдвэрлэлийн суурь нөхцөлтэй манай улс хөрөнгө оруулалт татах тал дээр ямар бодлого байгаа вэ гэдэг бас нэг асуудал. Дараа дээр нь ойрын 10 жилд дараа үеийн технологийн шийдлүүд боловсроч эхнээсээ хэрэглээнд нэвтэрч эхлэх нь тодорхой болж байна.

Хиймэл оюун ухааны оролцоотой болон хосолмол хэлбэр тоног төхөөрөмж машин механизмын удирдлагад ноёлох нь цаг хугацааны асуудал болоод байна.

Гэтэл бид алийн болгон утасны аппликэйшинийг технологийн дэвшил гэж ойлгоод суух вэ гэдэг бас л нэг асуулт.

Дотооддоо гэхэд эрүүл мэнд, боловсролын салбарт суурь реформууд хэзээ хийгдэхээ хүлээгээд олон жилийн нүүрийг үзлээ. Иргэд нь эрүүл чийрэг, боловсрол мэдлэгтэй байхад дээрээ ухаантай даргатай байхын хэрэг үгүй юм. Эрүүл чийрэг, боловсрол мэдлэгтэй иргэд өндөр бүтээмжтэй өрсөлдөх чадвартай байх нь логикийн зүйл. Ийм чадавхитай иргэд өөр өөрсдийн хүсэл сонирхол зорилго мөрөөдлийн дагуу ямар ч салбарт бодит бүтээл, бүтээн байгуулалт хийгээд явж чадах юм байна гэдгийг өнгөрсөн 30 жилийн түүх бидэнд харуулсан гэж боддог.

Энэ мэтчилэн олон олон суурт асуудлууд шийдлээ хүлээж байхад хааж хорих, хувааж идэхээс өөр эрдэмгүй МАН-д итгээд гараа хумихаад сууна гэдэг аливааг эрэгцүүлэн бодож шүүн тунгаадаг хэн бүхний хувьд байж боломгүй зүйл л гэж хэлмээр байна.