Өнөөдөр буюу 12 дугаар сарын 10-нд олон улсын "Хүний эрхийн өдөр" тохиож байна. Нүүрсний хулгай, иргэдийн эрх зөрчигдсөн олон асуудлуудаас үүдсэн иргэдийн жагсаал өнөөдөр долоо дахь өдрөө үргэлжилнэ. Тэгвэл бид "Хүний эрхийн өдөр"-т зориулсан хүний эрхийн тухай 24 баримтыг хүргэж байна.
1. Хүний эрхийн тухай ойлголтыг Персийн эзэнт гүрний Их Сайрус хаан (МЭО 600-530 он) боолуудыг чөлөөлж, шашин шүтэхийг зөвшөөрч, арьсны өнгөөр ялгаварлан гадуурхахгүй байхыг уриалснаар үндэслэсэн гэж үздэг байна.
2. МЭ 1215 онд хэсэг бароны шаардлагаар хаан ч зөрчиж үл болох тодорхой эрхүүдийг тусгасан Магна Карта-д Английн Жон хаан гарын үсэг зурж байжээ.
3. 1945-1949 онд хүмүүнлэгийн эсрэг гэмт хэрэг үйлдсэн хэргээр нацист Германы удирдагчдаас Холбоотны эвсэл ял асуусан. Энэ нь дайны үед гэмт хэрэг үйлдсэн хэргээр хувь хүмүүст эрүүгийн хэрэг үүсгэж, ялласан түүхэн дэх анхны тохиолдол аж.
4. Хүний эрхийн комисс, Эмэгтэйчүүдийн статусын талаарх НҮБ-ын комисс, Олон улсын эрүүгийн шүүх зэрэг хүний эрхийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг хэд хэдэн байгууллага 1946 онд байгуулагджээ.
5. НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей бүх хүний “үндсэн ба салшгүй” эрхүүдийг тусгасан Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалыг 1948 онд баталжээ.
6. Дэлхийн дахинд хамгийн их орчуулагдсан баримт бичиг бол Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал бөгөөд үүнийг 400 орчим хэлээр орчуулсан байдаг ажээ.
7. 1993 онд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Хүний эрхийн дээд комиссарын албан тушаалыг бий болгожээ. Тухайн жилдээ эмэгтэйчүүдийн эсрэг хүчирхийллийг устгах тухай тунхаглалыг баталж байв.
8. Нелсон Мандела, Ф.В.де Клерк нар Өмнөд Африкт арьсны өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзлийг халахын төлөө ихээхэн хүчин чармайлт гаргаж, энэ асуудлыг энхийн замаар шийдвэрлэснээрээ Нобелийн Энх тайвны шагналыг 1993 онд хүртжээ.
9. Руанда улсын хүн амын 80%-ийг бүрдүүлдэг хуту үндэстнүүд болон үндэстний цөөнхийн бүлэгт хамаарах тутсичууд хоорондын хурцадмал байдал 1996 онд оргилдоо хүрчээ. 100 хоногийн дотор 800,000 тутси хүн амь үрэгдэж байв. Руандагийн энэхүү геноцид нь орчин цагийн түүхэнд хүний эрхийг хамгийн ихээр зөрчсөн явдал гэгддэг юм.
10. Олон улсын Хүний эрхийн өдөр жил бүрийн 12 дугаар сарын 10-нд тохиодог. Харин өмнөд африкчууд 1960 онд болсон хядлагыг нэхэн дурсахын тулд Хүний эрхийн өдрийг жил бүрийн 3 дугаар сарын 21-нд тэмдэглэн өнгөрүүлдэг байна. 1960 онд Өмнөд Африкт 5,000 хүн тайван жагсаал хийн эсэргүүцлээ илэрхийлж байхад цагдаа нар тэдэн рүү гал нээж, 69 хүнийг хөнөөж, 180 хүнийг шархдуулж байжээ.
11. Эмэгтэйчүүд болон хүүхдийн эсрэг хүчирхийлэл нь дэлхийн хэмжээнд хүний эрхийн хамгийн тулгамдсан асуудлуудын нэг хэвээр байна. Гэвч олон оронд гэр бүлийн хүчирхийллийг “гэмт хэрэг” гэж үздэггүй байна.
12. Интернэтэд нэвтрэхийг хүний үндсэн эрхүүдийн нэг гэж НҮБ 2011 онд тунхаглажээ.
13. Мөн жирэмслэхээс сэргийлж, хамгаалахыг хүний үндсэн эрхүүдийн нэг гэж НҮБ 2012 онд тунхаглажээ.
14. Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллагаас 2019 онд гаргасан нэгэн судалгааны тайланд дурдсанаар, дэлхийн хэмжээнд 152 сая хүүхэд ажил хөдөлмөр эрхэлж байна. Тухайлбал, Баруун Африкт ажил хөдөлмөр эрхэлж буй 10 хүүхэд тутмын 7 нь какаоны талбай гэх мэт хөдөө аж ахуйн салбарт ажиллаж байна.
15. Австрали улсыг “хүний эрхийн баатар” хэмээн сайшаадаг хэдий ч орогнол хүсэгчидтэй зүй бусаар харьцдаг, уугуул иргэдийн эсрэг чиглэсэн шударга бус эрүүгийн шүүхийн тогтолцоотой, залуучуудын эрхийг хамгаалах тогтолцоо нь ихээхэн гажуудсан гэх мэт ноцтой алдаа дутагдлууд тус улсад байна гэж хүний эрхийн төлөө тэмцэгч “Human Rights Watch” олон улсын төрийн бус байгууллагаас 2019 онд гаргасан тайланд дурджээ.
16. Венесуэл, Йемен, Сири, Орос, Саудын Араб, Мьянмар болон Хятад зэрэг улс нь сүүлийн үеийн хүний эрхийн зөрчлийн “халуун цэгүүд” гэгдэж байна.
17. 2017 оны нэгэн судалгааны тайланд дурдсанаар, дэлхийн 72 улс оронд ижил хүйстнүүдийн харилцааг "гэмт хэрэг" гэж үзсэн хэвээр байна. Эдгээр улсын найм нь ийм харилцаа тогтоосон хүмүүст цаазын ялтай аж.
18. АНУ-д трансжендер хүмүүс, тэр дундаа өнгөт арьст транс эмэгтэйчүүд хүчирхийллийн хохирогч болох эрсдэл илүү өндөр байна.
19. НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллагаас 2017 онд гаргасан нэгэн судалгааны тайланд дурдсанаар, хоол хүнсний архаг хомсдолд орсон хүмүүсийн тоо 3 жил дараалан нэмэгдэж, 821 саяд хүрчээ.
20. 2018 онд АНУ НҮБ-ын Хүний эрхийн зөвлөлөөс гарсан бөгөөд үүнтэй холбоотойгоор тус улсыг дэлхий дахин ихээхэн зэмлэн буруушаах болсон юм.
21. Хүний эрх гэдэг нь өөрөө өргөн цар хүрээг хамарсан ойлголт юм.
22. Хүний эрхийн өдөр жил бүрийн 12 дугаар сарын 10-нд тохиодог.
23. НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалыг 1948 оны 12 дугаар сарын 10-нд баталсантай холбогдуулан энэхүү өдрийг дэлхий дахинд хүний эрх бөгөөд хүмүүсийн эрх чөлөөг хөхиүлэн дэмжих зорилгоор тэмдэглэн өнгөрүүлдэг болжээ.
24. Аливаа хүний эрх зөрчигдвөл тухайн хүн эрхээ хамгаалуулахаар хүний эрхийн байгууллага болон хууль шүүхийн байгууллагад хандах эрхтэй.
Л.Сайнаа
