БАРИМТ 1
Гренланд нь Данийн Вант Улсын автономит нутаг дэвсгэр бөгөөд газрын талбайгаараа вант улсын гурван бүрэлдэхүүн хэсгийн хамгийн том нь бөгөөд бусад нь Данийн өөрийн болон Фарерын арлууд юм.
БАРИМТ 2
Гренландын иргэд нь Данийн иргэд юм. Тиймээс тэд Европын Холбооны иргэд боловч Гренланд нь ЕХ-ны нэг хэсэг биш билээ.
БАРИМТ 3
Энэ нь дэлхийн хамгийн том арал бөгөөд Канадын Арктикийн Архипелагаас зүүн тийш, Хойд мөсөн далай болон Атлантын далайн хооронд оршдог. Энэ нь Ханс арал дээр Канадтай 1.2 км (0.75 миль) урттай жижиг хилтэй.
БАРИМТ 4
Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь Нуук юм. Хойд эргээс холгүй орших Каффеклуббен арал нь дэлхийн хамгийн хойд маргаангүй хуурай газрын цэг юм.
БАРИМТ 5
Эдийн засгийн хувьд Гренланд нь дунджаар 5.4 тэрбум крон буюу 724 сая еврогоор хэмжигдэнэ.
БАРИМТ 6
Хойд Америк тивийн нэг хэсэг байсан Гренланд нь 986 оноос 15-р зууны эхэн үе хүртэл Европын Норвегийн вант улстай улс төр, соёлын хувьд холбоотой байв. 18-р зуунаас Дани, Норвеги улсууд нэгдэж, Нуук суурин байгуулагдсаны дараа Гренланд аажмаар Данитай холбоотой болсон.
БАРИМТ 7
Гренландад 4500 жилийн түүхтэй, ард түмэн, тэдний өвөг дээдэс нь одоогийн Канадын нутгаас нүүж ирсэн. Норвегийн Норсманчууд 10-р зуунаас эхлэн Гренландын хүн амгүй өмнөд хэсэгт суурьшсан бөгөөд тэдний үр удам 15-р зууны сүүлээр алга болтол 400 жил Гренландад амьдарч, 13-р зуунд Инуитууд иржээ.
БАРИМТ 8
15-р зууны сүүл үеэс Португалчууд Ази руу чиглэсэн хойд замыг олохыг оролдсон бөгөөд энэ нь эцэстээ эргийн шугамын хамгийн эртний зураг зүйн дүрслэлд хүргэсэн. 17-р зуунд Дано-Норвегийн судлаачид Гренландад дахин хүрч, өмнөх суурингууд нь устаж үгүй болж, Скандинавын байнгын оршин тогтнолыг сэргээжээ.
БАРИМТ 9
1814 онд Дани, Норвеги улсууд салж, Гренландыг Норвегийнхоос Данийн титэмд шилжүүлжээ. Данийн 1953 оны Үндсэн хууль нь Гренландын колони статусыг цуцалж, Дани улсад бүрэн нэгтгэжээ.
БАРИМТ 10
1979 оны Гренландын дотоод засаглалын бүх нийтийн санал асуулгаар Дани улс Гренландад дотоод засаглал хийх болсон. 2008 оны Гренландын өөрөө удирдах ёсны бүх нийтийн санал асуулгаар Гренландын иргэд Данийн засгийн газраас орон нутгийн Наалаккерсуисут (Гренландын засгийн газар) руу илүү их эрх мэдлийг шилжүүлсэн Өөрийгөө удирдах тухай хуульд саналаа өгчээ. Энэхүү бүтцийн дагуу Гренланд улс засгийн газрын үйлчилгээ, эрх мэдлийн салбарын хариуцлагыг аажмаар авчээ. Данийн засгийн газар иргэншил, мөнгөний бодлого, аюулгүй байдлын бодлого, гадаад хэргийн хяналтаа хадгалсаар байна.
БАРИМТ 11
Дэлхийн дулаарлын улмаас мөс хайлж, ашигт малтмалын элбэг дэлбэг байдал, Еврази, Хойд Америк, Арктикийн бүсийн хоорондох стратегийн байршил зэргээс шалтгаалан Гренланд нь Данийн Вант Улс, НАТО, Европын Холбооны хувьд стратегийн ач холбогдолтой юм.
БАРИМТ 12
Гренландын ихэнх оршин суугчид Инуитууд юм. Хүн ам нь голчлон баруун өмнөд эрэг дээр төвлөрдөг бөгөөд цаг уурын болон газарзүйн хүчин зүйлсийн нөлөөнд хүчтэй өртдөг, арлын үлдсэн хэсэг нь хүн ам сийрэг суурьшсан байдаг. 56,583 хүн амтай (2022) Гренланд бол дэлхийн хамгийн цөөн хүн амтай улс юм.
БАРИМТ 13
Гренланд нь Дани улсын нийслэл шиг нийгмийн хувьд дэвшилтэт боловсрол, эрүүл мэндийн үйлчилгээ үнэ төлбөргүй бөгөөд Гренланд дахь ЛГБТ-ийн эрх нь дэлхийн хамгийн өргөн хүрээтэй улсуудын нэг юм.
БАРИМТ 14
Цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн жаран долоон хувь нь сэргээгдэх эрчим хүч, ихэвчлэн усан цахилгаан станцаас гардаг. 2025 оноос хойш АНУ Гренландыг эзэмших оролдлого хийж байна.
БАРИМТ 15
Гренландын засгийн газар Наалаккерсуйсут нь орон нутгийн засаг захиргааны үйл ажиллагаанд гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшдэг.
БАРИМТ 16
Гренландын засгийн газрын тэргүүнийг Наалаккерсуисут Сиулиттаасуат ("Ерөнхий сайд") гэдэг. Засгийн газрын бусад гишүүнийг Наалаккерсүйсок ("Сайд") гэж нэрлэдэг. Гренландын парламентыг Инацисартут ("Хууль тогтоогчид") гэж нэрлэдэг. УИХ одоогоор 31 гишүүнтэй.
БАРИМТ 17
Орчин үед сонгуулийг хотын, үндэсний ( inatsisartut ) болон вант улсын ( folketing ) түвшинд явуулдаг. Гренланд бол Данийн Вант улсын үндсэн хуульт хаант засаглалын хүрээнд өөрөө удирдах байгууллага бөгөөд хаан X Фредерик төрийн тэргүүн юм. Хаан албан ёсоор гүйцэтгэх эрх мэдлийг хадгалж, Төрийн зөвлөлийг ( privy council ) тэргүүлдэг. Гэсэн хэдий ч парламентын засаглалын тогтолцоог нэвтрүүлсний дараа хааны үүрэг нь хатуу төлөөллийн болон ёслолын шинжтэй болсон бөгөөд тухайлбал ерөнхий сайд болон гүйцэтгэх засаглалын бусад сайд нарыг албан ёсоор томилох, чөлөөлөх зэрэг үйл ажиллагаа явуулдаг болсон. Хаан өөрийн үйлдлийнхээ төлөө хариуцлага хүлээхгүй.
БАРИМТ 18
Норвегийн эртний суурьшигчид уг арлыг Гренланд гэж нэрлэжээ. Исландын домогт Норвегийн Эрик Ред хүн амины хэрэг үйлдсэн аав Торвалдын хамт Исландаас цөлөгдсөн тухай өгүүлдэг. Тэрээр гэр бүл болон боолуудын хамт баруун хойд хэсэгт орших мөсөн газрыг судлахаар хөлөг онгоцоор явжээ. Амьдрах боломжтой газар олж, тэнд суурьшсаны дараа тэрээр уг арлыг Гренланд гэж нэрлэсэн нь уг сайхан нэр суурьшигчдын анхаарлыг татна гэж найдаж байсантай холбоотой гэж үздэг.
БАРИМТ 19
Түүхийн өмнөх үед Гренланд нь голчлон археологийн олдворуудаар тодорхойлогддог хэд хэдэн дараалсан палео-инуит соёлын өлгий нутаг байжээ. Палео-инуитууд Гренландад хамгийн анх нэвтэрсэн нь МЭӨ 2500 оны орчимд болсон гэж үздэг. МЭӨ 2500 оноос МЭӨ 800 он хүртэл Гренландын өмнөд болон баруун хэсэгт Саккак соёл оршин сууж байжээ. Тухайн үеийн ихэнх үлдэгдэл нь Диско булангийн орчимд, түүний дотор уг соёлыг нэрлэсэн Саккакийн газарт олдсон байдаг.
БАРИМТ 20
МЭӨ 2400 оноос МЭӨ 1300 он хүртэл Гренландын хойд хэсэгт Индепенденс I соёл оршин тогтнож байжээ. Энэ нь Арктикийн жижиг багаж хэрэгслийн уламжлалын нэг хэсэг байв. Дельтатеррассерн зэрэг хотууд гарч ирэв. МЭӨ 800 оны орчимд Саккак соёл алга болж, Дорсетийн эртний соёл баруун Гренландад, Индепенденс II соёл хойд Гренландад бий болжээ.
БАРИМТ 21
Дорсет хүмүүс хожим Туле хүмүүстэй таарч байсан эсэх нь тодорхойгүй байна. Дорсет соёлын хүмүүс голчлон халим, цаа буга агнаж амьдардаг байжээ.
БАРИМТ 22
Гренландчуудын 96.1 хувь нь Христийн шашин шүтдэг ажээ.
БАРИМТ 23
"Нунарпут утоқгарсуаннгоравит" нь Данийн Вант Улсын автономит улс болох Гренландын төрийн дуулал юм. 1912 онд Хеннинг Якоб Хенрик Лунд бичсэн энэ дууг 1916 онд албан ёсоор баталсан. Үүний хөгжмийг хожим нь 1937 онд Жонатан Петерсен зохиосон.
БАРИМТ 24
Гренланд өөрийн гэсэн цэргийн хүчингүй. Данийн нутаг дэвсгэр гэгддэг учир Данийн цэргийнхэн Гренландын хамгаалалтыг хариуцдаг бөгөөд арал нь НАТО-гийн цэргийн холбоотны хяналтад байдаг бүсэд багтдаг. Хамтарсан Арктикийн командлал нь Гренландыг хариуцдаг Данийн цэргийн салбар юм. Үүнд хэд хэдэн эргүүлийн хөлөг онгоц, далайн эргүүлийн онгоц, нисдэг тэрэг, элит Сириус нохой чарганы эргүүл багтдаг. Данийн цэргийнхэн Нуук, Кангерлуссуак, Данеборг, Норд станц, Местерсвиг, Грённедал, Питуффик сансрын баазад холбоо барих отряд байрладаг.
Сэтгэгдэл (2)