Ашигт малтмалын орд газрыг ашиглахтай холбоотой асуудлаар Тэргүүн шадар сайд Ж.Энхбаяраас тодрууллаа.

Тэрбээр "Эдийн засгийн өсөлтийг хангахын тулд ашигт малтмалын орд газрын ашиглалтыг нэмэгдүүлнэ. Түүний хүрээнд Тавантолгойн бүлэг ордын нэг хэсэг болсон "Бор тээг"-ийн нүүрсний ордыг ашиглах асуудлыг сонгон шалгаруулалт зарлаж, асуудлыг шийдсэн. Дараагийн хүрээнд бид байгаа дотоод нөөц дээрээ тулгуурлаж санал оруулж байна. Үүнд алтны асуудал байна.

Монгол Улсад ашиглахад бэлэн болсон нийт 200 орчим тонн алтны нөөц байна. Энэ нь тодорхой хэмжээний хуулийн хязгаарлалтад орсон. Усны сан, ойн сан гэсэн тусгай хамгаалалтын хязгаарлалтууд байгаа. Зарим өндөр ач холбогдолтой, стратегийн нөөцөд бүртгэгдсэн "Гацуурт болон Эрээн-Баавгайт"-ын бүлэг ордыг эргэлтэд оруулах тухай их хуралд тогтоолын төсөлд өргөн барьсан. Засаг бол бодлогоо гаргасан. Энэ ордоос жилдээ 5 тонн алт олборлох, Монгол Улсын валютын нөөц, төгрөгийн ханшинд эергээр нөлөөлөх боломж бүхий орд байгаа юм.

Улсын Их Хурлын даргын дэргэдэх зөвлөл хуралдаж зарим нэг тодруулах, нарийвчлах зүйл байна гэж үзэж түр хойшлууллаа гэсэн мэдээг надад өгсөн.

-Хэдийг хүртэл хойшлуулах вэ?

-Хугацаа одоогоор тодорхойгүй байна. Засаг бол бодлогоо гаргасан. Эргэлтэд оруулах саналаа өргөн барьсан.

-Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг бүрэн эхээр нь батлах юм бол эдийн засагт хэр их хэмжээний үр өгөөж өгөх вэ?

-Гадаад орчин хүндэрч байгааг мэдэх байх. Хойд хөрш маань дайны байдалтай, урд хөрш худалдааны дайны асуудалтай. Цаашлаад газрын тос, нефть, түлш гээд өргөн хэрэглээний маш олон бараанд үнийн өсөлт явагдаж байна. Ийм үед эдийн засгийг тогтворжуулах гол зүйл бол төгрөгийн худалдан авах чадварыг барих нь чухал байна. Валют болдог зүйл бол алт юм. Бид алтны нөөцтэй байхад төгрөгийн ханшаа барина. Дэлхийн аль ч улсаас шаардлагатай үед хэрэгтэй түүхий эд, өргөн хэрэглээнийхээ барааг татах бололцоо бүрдэнэ. Тэгэхээр 6 сарын дотор металлаа тушаагаад эдийн засагт нөлөөллөө үзүүлэх боломжтой зүйл бол алт байдаг. Энэ үүднээс асуудалд хандаж байна.

Ойролцоогоор 100 их наяд болох болов уу, Монгол Улсын нийт эдийн засагтай тэнцэх хэмжээний орд газар шүү дээ. Үүний 34 хувийг үнэ төлбөргүйгээр төрийн мэдэлд авна. 500 тэрбум төгрөгийн урьдчилсан тушаалтыг улсын төсөвт төвлөрүүлнэ. Улсын төсвөөр дамжиж төвлөрнө. Ингээд урьдчилгаа төлбөр төлж байгаагаар эдийн засгийн хувьд маш сайн тохироо, сайн хэлцэл гэсэн үг.

-ҮАБЗ-ийн хуралаар зарим тусгай хамгаалалттай газар нутгийн талаар ярина гэж байсан. Энэ талаар мэдээлэл өгөөч?

-Оюу-Толгой ХХК-тай холбоотой асуудлаар аюулгүй зөвлөл дээр Засгийн газар танилцуулга хийхээр төлөвлөсөн. Бидэнд бас нөөц байна. Жишээлбэл, Хөвсгөл аймгаас 100 км наана байгаа "Бүрэнхааны фосфоритын орд"-ыг эргэлтэд оруулахад Монгол Улс хөдөө аж ахуйд шаардлагатай бордоогоо дотооддоо 100 хувь бүрдүүлээд улмаар маш том экспорт хийх бололцоо бүрдэнэ. Нөгөө талаар бордоо гэдэг нь тэсрэх бодисын түүхий эд юм. Уул уурхайн орны хувьд тэсрэх бодисоо бид дотооддоо үйлдвэрлэнэ.

Эрдэнэтийн зэсийн сайжруулах түүхий эдээ бид үүнээс гаргаж авч болно гэх мэт эдийн засгийн ач холбогдолтой. Орон нутгийн хөгжилд ч тустай, улс оронд ч хэрэгтэй нөөцүүдээ ашигламаар байна.

"Халзан бүрэгтэй" гэх маргаан дагуулсан газрын ховор элементийн тухай асуудал байна. Үүний нөөцийг Монгол Улс яаралтай тогтоох хэрэгтэй. Бид юутай байгаагаа мэдэх хэрэгтэй. Нөөцөө тогтоосны дараа эдийн засгийн үр өгөөж, орон нутагт ногдох, улсын төсөвт орох өгөөж, Монгол Улсын эдийн засагт хэрхэн яаж нөлөөлөхийг нь бид гаргаж болно. 

Дэлхий нийтээрээ XXI зуунд газрын ховор элементийн төлөөх өрсөлдөөн явж байна. Газрын ховор элемент оролцоогүй эд бараа байхгүй болчихоод байна шүү дээ. Хэн газрын ховрыг эзэмшинэ, тэр л шинэ эдийн засгийг эзэмшинэ. Тэгэхээр хөгжлийн түвшинд гарна гэсэн үг. "Халзан бүрэгтэй" орд газрыг ашиглах хэрэгтэй байна. Мөн зүүн бүсэд Монгол улс 1991 онд ашиглалтад оруулсан нефтийн орд газрууд байна. Өдийг хүртэл бид нефтээ үйлдвэрлэж чадалгүй бас л энэ мэтийн тэмцэл, улстөржилт хэм хэмжээнээсээ хэтэрч явсаар байгаад 35 жил болоход бид нефть, шатахуунаа боловсруулж чадаагүй.

Жилдээ бид 3 тэрбум долларыг гадагшаа гаргасан хэвээрээ байна. Монгол Улс шатахуунаас ямар хараат байгааг мэдэж байгаа биз дээ. Эрчим хүч, шатахуунаа хангах хэрэгтэй байна. Эрчим хүчнийхээ төслүүдийг урагшлуулах хэрэгтэй байна. Одоо Тавантолгойн цахилгаан станц зэргийг манай яамнаас хувийн хэвшилд зарлана. Эрчим хүчний хувьд яаралтай бие даасан байдлаа хамгаалахгүй бол хөгжлийн садаа болж байна. Эрчим хүч, нефть, шинэ ашигт малтмалаа ашиглах нээлттэй, болгох, хөрөнгө оруулах орчноо сайжруулах зэрэг өнгөрсөндөө дүгнэлт гаргах хэрэгтэй байна. Ингээд бид үйлдвэржилт, нэмүү өртөг боловсруулж байгаа ашигт малтмалаа үр дүнтэй байлгахгүй бол урсгал зардал маань яг үнэндээ дийлдэхээ болилоо.

Нийт урсгал зардлын 80 гаруй хувь нь цалин татвар, хүүхдийн мөнгө, багш нарын цалин гээд халамж тал руугаа явдаг боллоо. Улс оронд хийх дэд бүтцийн асуудал хөгжлийн асуудалд хийх чадавхаа алдаж эхэлж байна" гэлээ.