Шинэчлэлийн Засгийн газраас энэ оныг “Ажил, орлоготой Монгол хүнийг төлөвшүүлэх жил” болгон зарласан. Энэ ажлын хүрээнд 150 мянган ажлын байрыг бий болгоно хэмээн Хөдөлмөрийн яамнаас бодлого боловсруулан ажиллаж байна. Манай улсад хөдөлмөрийн насны 1,7 сая иргэн бий. Эдгээрийн нэг сая гаруй нь ажилтай. Үүнээс хувиараа хөдөлмөр эрхэлж байгаа иргэд 22 хувь, мал аж ахуй эрхэлж буй нь 26, цалинтай ажилчин 44, өрхийн үйлдвэрлэл зургаан хувь, нөхөрлөл хоршооныхон хоёр хувийг эзэлж байна гэсэн статистик тооцоо гарчээ. Харин 688 мянга хүн эдийн засгийн идэвхгүй талбарт орж буй юм. Өнөөдрийн байдлаар монголд 80 гаруй мянган хүн ажилгүй байна гэсэн статистик судалгаа байна. Энэ 80 гаруй мянган хүнээс 30 мянга нь идэвхтэй ажил хайж байгааг хөдөлмөрийн биржийнхэн хэлэв.Уг нь “Ажилд авна” гэсэн зар сонин хэвлэл, зурагт, радиогоор байнга л явах юм. Тэгсэн хэрнээ ажил хайж байгаа хүмүүст нь ажил олдохгүй, ажил олгогчдод нь ажилтан олддоггүй гажиг тогтолцоо манайд үүсчихлээ. Энэ адармаатай зүйлийн гол учиг нь юу юм бол гэдэгт хариулт авахаар нэлээн хэдэн хүмүүстэй уулзсан юм.
Хүмүүсийн ярианаас үзвэл хөдөлмөр эрхлэлтийн түвшин нэмэгдэхгүй байгаа нь хэд, хэдэн шалтгаантай аж. Энэ цагт ажил олгогч эздэд мэргэжилтэн олдоход хэцүү болсон юм байх. Нарийн мэргэжлийн 30-аад хүнээс хоёр нь л тунаж үлддэг. Хүмүүс мэргэжилтэй ч хийж чаддаг зүйлээр тааруухан байдаг аж. Дээр нь ажилдаа чин сэтгэлээсээ ханддаг хүн ховор болсныг ажил олгогчид хэлж байв. Үнэндээ томоохон компаниудын “Ажилд авна” гэсэн зар хэдэн сараар дамнан гардаг нь сайн ажилтан олддоггүйтэй холбоотой аж. Доод тушаалаас захирал хүртэлх албанд хүн тэнцүүлж ажиллуулна гэдэг Монголын нөхцөлд амаргүй даваа болсныг ажил олгогчид ам өрсөн ярьж байсан. Дээд боловсрол эзэмшсэн нь наад захын албан бичиг боловсруулж чаддаггүй, ажлын ачаалал даах чадваргүй байдаг аж. Барилга дээр ажилласан нэг нь архи уугаад алга болчихно. Дээр нь барилгын материалаас хумслана гээд түмэн зовлон ажил олгогчдод учирдаг байна.
Монгол Улсын хэмжээнд төрийн болон хувийн өмчийн 140 гаруй их, дээд сургууль, коллеж бий. Эндээс жилд дунджаар 50 орчим мянган оюутан төгсдөг бөгөөд ердөө 30 гаруй хувь нь л ажлын байртай болдог аж. Тэгэхээр цаана нь 35 мянган оюутан ажилгүйчүүдийн эгнээнд элсэх нь тэр. Диплом өвөртөлсөн дээд мэргэжилтнүүд “гудамж метрлэж” буй шалтгааныг ажил олгогчид тайлбарлахдаа, “Монголын их, дээд сургуулиуд оюутнууддаа онол л зааж байна. Онолоор “бөмбөгдүүлсэн” хүмүүс амьдрал дээр гараад ажиллах нь тун ховор. Өнөөгийн их, дээд сургуулийн боловсролын тогтолцоо, системийг амьдралд ойртуулж өөрчлөх хэрэгтэй юм. Их сургуульд дөрвөөс таван жил сурсан нөхдийг дахин сургаж авах шаардлага бидэнд гарсаар байна” хэмээн ажил олгогчид учирласан.
Чанартай мэргэжилтэн яагаад бэлтгэж чадахгүй байна вэ гэсэн асуултад их, дээд сургуулийнхан “Оюутнууд практик талдаа тааруухан гарч байж болох юм. Өнөөдөр их, дээд сургуулиуд оюутны сургалтын төлбөрөөр л амьдарч байна. Хүмүүс оюутны төлбөрөөс их, дээд сургуулиуд бөөн ашиг олдог мэтээр хүлээж авдаг. Яг үнэн хэрэгтээ орсон орлогын 60 орчим хувь нь багш нарын цалинд явчихдаг учраас сургалтын орчин нөхцлийг сайжруулж, дэлхийн жишигт хүргэхэд хөрөнгө мөнгө дутдаг” хэмээж байсан.
Үүнээс гадна яг хэрэгтэй нарийн мэргэжилтэн монголд цөөн байдаг аж. Учир нь монголчуудын туйлширдаг зан нэг мэргэжлийг хэтийдүүлдэг байна. Нэг хэсэг хүмүүс хүүхдээ эдийн засагч, хуульч л болгож байвал болох юм шигээр их, дээд сургуулийн ангийг дүүргэж байсан. Харин одоо “Оюутолгой”, “Тавантолгой”-н сургаар уул уурхайн сургууль руу хошуурцгааж байгаа аж. Тиймээс мэргэжилтний тэнцвэр монголд алдагдчихсаныг учир мэдэх хүмүүс хэлж байсан. Үнэндээ манай улсад уул уурхайгаас гадна бусад нарийн мэргэжилтнүүд бэлтгэх хэрэгцээ их байгаа. Мэргэжлийн боловсрол, сургалтын төвүүдээс жилд дунджаар 15 мянга орчим хүн төгсөж байгаагийн 70 гаруй хувь нь ажлын байртай болдог аж. Энэ мэтээс үзэхэд мэргэжилтэн бэлтгэхдээ Монгол Улс анхаарахгүй бол болохгүй нь ээ .
Түүнчлэн ажил хайж байгаа хүмүүст ч бас асуудал байдаг аж. Олон газар “ажилд орох” анкет бөглөсөн ч дуудаж ярилцлагад оруулдаг нь ховор гэх. Ажилд орсон ч гурван сарын хугацаатай харна гэдэг байна. Энэ хугацаандаа хөдөлмөрийн хөлсний хамгийн доод хэмжээний цалинг өгдөг бөгөөд тэднийг цаг наргүй зүтгүүлдэг аж. Амралтгүй явна. Дээр нь ядарна. Өдрийн ч хоолны мөнгөгүй, унааны зардалгүй хүмүүс цалиндаа хүртлээ хэцүүддэг гэнэ. Үнэхээр ажил олгогч бидэнтэй хүн шиг харьцаад, хөдөлмөрийн хуулиа барьдагсан бол юу гэж бид шантрах билээ гэх хүмүүс олон байна.Эндээс үзэхэд ажил хийх гэсэн хүмүүсийн эрч хүчийг ажил олгогч нар сордог аж.
Дээрх байдлаас гаргалгаа хийвэл монголын хөдөлмөрийн зах зээлд зохицуулалт алга байна. Мэргэжилтнүүдийн сургалтыг ажил олгогч эздийн захиалгатай нийцүүлж уялдуулбал хаана хаанаа хэрэгтэй юм. Ажилгүйдлийн учигийг дээрх хүмүүсийн тайлбаруудаас тайлж болох нь. Гагцхүү хаанаас нь хөвөрдөх вэ гэдэг нь чухал. Өнөөдөр зөвхөн ажил олгогчид бурууг тохож боломгүй. Бас ажилчдад бурууг өгөхийн аргагүй. Үнэндээ цалинг нь олигтой өгөхгүй, хугацаандаа тавихгүй, ажиллах нөхцлийг бүрдүүлж өгөөгүй ажил олгогчдод сайн ажилтан олдохгүй. Харин барилгын материалыг нь хулгайлан, архи уун ажил хийдүүлдэг сэтгэлгүй нөхдөд ажил олж, бор ходоодоо тэжээнэ гэдэг үлгэр. Эсвэл аливаа зүйлийг чин сэтгэлээсээ хийж түүнийхээ үр шимийг хүртэнэ гэсэн сэтгэлгээ монголчуудаас тэгтлээ алсраачихаа юу даа гэсэн бодол төрмөөр өө. Тиймээс ажил олгогч нь зах зээлийн зарчмаас гажихгүйгээр цалин хөлсийг нь өгч, ажилчдаа амрааж цаг нартай ажиллуулдаг болгоё. Ажилчид нь сэтгэлээсээ хөдөлмөрлөж тэр хэрээрээ цалингаа авдаг зарчим руу шилжвэл яасан юм бэ.
Б.Аяз
