ОХУ-ын Газар зүйн нийгэмлэгийн дээд шагнал болох Оросын их эрдэмтэн С.М.Пржевальскийн нэрэмжит хүндэтгэлийн алтан медалийг Монгол Улсаас анх удаа хүртээд байгаа академич Д.Доржготовтой ярилцлаа.

Академич Д.Доржготов нь Монголд анх удаа хөрсний зургийг зохиосон, Монголын хөрсний ангиллыг анх удаа бүрэн дүүрэн боловсруулж тодорхойлолт өгсөн хүн юм. Мөн Монгол орны хөрс газар зүйн мужлалыг анх удаа боловсруулж, Монгол орны усны ай сав газруудын хөрсний ус, физик шинж чанар, Монгол орны хөрсний нөөцийг тодорхойлж, хөрс ангилал, чанарын үнэлгээг анх удаа хийсэн эрдэмтэн билээ.

-Энэ нэр хүндтэй шагналыг авлаа. Сэтгэгдэл ямар байна?

- Сэтгэгдэл маш өндөр байна. Би Монгол орны газар зүйн судалгааг 1963 оноос эхлэн өнөөдрийг хүртэл явуулж байна. Өөрийн олон арван шавь нартайгаа хамт өнөөдрийг хүртэл судалгаагаа тасралтгүй явуулж байна. Энэ хугацаанд олон арван ном бүтээл, олон арван газар зүйн зураг, атлас Монгол болон Орос хэл дээр гарсан. Зарим Хятад, Герман хэл дээр  хэвлэгдсэн. Эдгээрийн ихэнх  бүтээлийг нь миний шавь нартай хамт, Оросын эрдэмтэдтэй хамт хийсэн байгаа. Тэгээд энэ бүхнийг минь өндрөөр үнэлж ОХУ-ын Газар зүйн нийгэмлэгийн дээд шагнал болох Оросын их эрдэмтэн С.М.Пржевальскийн нэрэмжит хүндэтгэлийн алтан медалийг Монгол улсаасаа анх удаа гардан авлаа. Баяртай байна.

- Таны бүтээлүүдэд хөрсний судалгааны бүтээлүүд хэр байгаа вэ?

-Манай орон бол төв Азийн гол нутаг шүү дээ. Тэгэхээр энэ судалгаа бол мэдээж  олон орны судлаачдын анхаарлыг татдаг. 1870 оноос эхлээд өнөөдрийг хүртэл 140 гаруй жил болж байна. Ирэх жил 150 жилийн ой  тохиож байна. Энэ хугацаанд Оросын биологийн экспедиц ажиллаад 50 жил болж байна. Энэ олон судалгааны үр дүнд Монгол орны байгалийн талаар, Монгол орны палеонтологийн талаар, газар зүйн талаар маш олон бүтээл гарсан. Харин эдгээр дотор хөрсний судалгаа харьцангуй бага л даа. Би ч өөрөө зөвхөн хөрс судлагч биш. Монгол орны хөрсний зураг, атласуудыг голдуу гаргасан. Хүнд хамгийн хүрэхдээ амархан нь зураг юм байна шүү дээ. Дэлгээд харчихна. Өрөөндөө хадчихна. Ном товхимол ч хэд хэд бий.

- Хөрсний судалгааны ном товхимол, зураг атласынхаа талаар яривал?

- 1974 онд Монгол орны бүх нутгийг хамарсан хөрсний хээрийн судалгаа хийж “Монгол орны хөрсний 1:2500000 масштабтай зураг”-ийг анх удаа зохиож хэвлүүлсэн. Түүнээс хойш 1980 онд  ОХУ-ын эрдэмтэдтэй хамтран уг зургийг арга зүйн шинэлэг түвшинд ахин боловсруулж хэвлүүлсэн бөгөөд сансраас авсан фото материалыг анх удаа хөрсний зураглалыг судалгаанд ашиглан 1981 онд “Монгол орны хөрс ашиглалтын 1:1000000 масштабтай зураг” зохиож хэвлүүлсэн. Мөн 1986 онд Монгол оронд тархсан бүх төрлийн хөрсний үүсэл гарвалын онцлог, морфологийн болон Хими-Физикийн үндсэн шинж, үржил шимийн үзүүлэлтийг судлан тогтоож хөрсний оношлогоо ангиллыг янз бүрийн түвшинд боловсруулж  “Монгол орны хөрсний ангилал зүй”, 2003 онд “Монгол орны хөрс” гэсэн бүтээлүүдийг туурвилаа.

-Эдгээр бүтээлүүдийг гаргахад юуг нь голчлон хийдэг байв?

-Мэдээж олонтойгоо нийлж судалгаагаа явуулна. Мөн 1990 онд “Монгол Улсын Үндэсний Атлас” зохиох редакцийн зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд орж “БНМАУ-ын Үндэсний атлас”-ын редакцийн зөвлөлийн нарийн бичгийн даргаар, 2009 онд хэвлүүлсэн “Монгол Улсын Үндэсний Атлас”-ын ерөнхий редактораар тус тус ажилласан. Бас 2009 онд “Монголын Үндэсний нэвтэрхий толь” хэмээх гурван боть бүтээлийн редакцийн бүрэлдэхүүнд ажилласан.  

-Хөрсний судалгааны ажлынхаа талаар яривал?

-Монгол орны хөрсний нөөц хэмжээг улс болон аймаг тус бүрээр тооцоолон гаргасан байгаа. Ингэхдээ хөрсний чанарын үнэлгээг сум бүрээр баллын системээр харьцуулан хийсэн. Мөн хөрсний тархалтын өвөрмөц зүй тогтлыг илрүүлж, уулт өргөргийн болон өргөргийн бүсүүдийг ялгах ажил байсан. Мөн Уулын босоо бүсшилийн дөрвөн хэв шинж, ялангуяа хотгорын бүсшилийг ялган тогтоох гэх мэт ажлууд. Ерөнхийдөө Монгол орны нутаг дээрх хөрсөн бүрхэвчийн газарзүйн тархалт, нутаг дэвсгэрийн ялгааг илрүүлэх ажил бас байсан. Хөрс газар зүйн дөрвөн шатлал гэж бий. Үүнд их муж, бүс, муж, тойрог зэрэг багтана. Эдгээрийг боловсруулж муж тус бүрийн тодорхойлолтыг гаргасан. Эдгээрийг хийхэд миний олон шавь нар, гадаадын эрдэмтэд маш их туслалцаа үзүүлсэн. Тиймээс энэ ганцхан миний гавьяа биш юм аа.

-Жил болгон хурал болдог гэсэн? Энэ жилийн  хурлаараа ямар асуудал хэлэлцэх вэ?

- Энэ ажлынхаа хүрээнд ерөнхийдөө жил болгон хурлаа хийдэг . Энэ удаагийн хурал маргааш Налайх дүүрэгт эхлэх гэж байна. Хуралд олон орны эрдэмтэд ирж, илтгэлээ тавьж судалгааныхаа үр дүнгүүдийг хэлэлцэнэ. Ер нь бол Байгаль, Сэлэнгийн сав газрын экосистемийг тал бүрээс нь судалсан илтгэлүүд тавигдана.

-Танд энэхүү шагналыг гардуулахаар гадаадын олон хүмүүс иржээ. Эдгээр хүмүүсийг талаар яривал?

-ОХУ-ын газар зүйн нийгэмлэгийн тэргүүн дэд ерөнхийлөгч, Москвагийн их сургуулийн Газар зүйн факультетын ерөнхийлөгч, академич Касимов тэргүүтэй ирэн байна. Эдгээр хүмүүс бол миний энэ гавьяа шагналыг хүртэхэд тодорхой хэмжээнд хувь нэмрээ оруулсаар ирсэн хүмүүс байгаа.

Л.Сайнбаяр