Монголын Эмнести Интернэшнлээс хуульч, эрдэмтэн судлаачид, хууль зүйн болон олон улс судлалын их дээд сургуулийн доктор, профессор, багш нарын хүрээнд “Үндсэн хууль ба цаазаар авах ял” сэдвээр хэлэлцүүлэг өнгөрсөн пүрэв гаригт зохион байгуулсан.

Судлаачдын зүгээс 1992 оны Үндсэн хууль нь зарчмын хувьд төдийгүй текстийн хувьд цаазаар авах ялыг заавал хуульчлахыг шаардаагүй бөгөөд, Монгол Улс ИУТЭОУП-ын цаазаар авах ялыг халах тухай Нэмэлт II  Протоколоос буцаж гарах боломжгүй болохыг Гэрээний эрх зүйн тухай Венийн Конвенцын холбогдох заалт болон НҮБ-ын Хүний эрхийн хорооны 26 дугаар Ерөнхий зөвлөмжөөр зохицуулсан болохыг тайлбарлаж байв.

Учир нь цаазаар авах ял нь хүний амьд явах эрх болон хүний эрхэм чанартай байх эрхийг ноцтойгоор зөрчиж, хүнд угаас заяасан үндсэн эрхийг төрийн зүгээс үгүйсгэж буйг харгалзан НҮБ-ын Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал, Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пакт /ИУТЭОУП/ зэрэг хүний эрхийн суурь баримт бичгээр хүний амьд явах эрхийг баталгаажуулсан байдаг.

Гэвч өнгөрсөн аравдугаар сараас эхлэн Монгол улсад цаазаар авах ялыг сэргээх эсэх асуудлыг тойрсон маргаан, мэтгэлцээн гараад буй юм. Тодруулбал, сүүлийн жилүүдэд бага насны хүүхдийн амь насыг хохироосон, хүчирхийлсэн, бие махбодын дарамт учруулсан хэрэг их гарсан тухай бид бүгд мэднэ. Үүний улмаас иргэд цаазын ялыг сэргээх, хэргийн этгээдийг цаазлахыг шаардаж байсан юм. Тухайлбал, 13 настай охины амь насыг хохироосон хэрэг гарахад нийгэм тэр чигтээ уур бухимдалд автаж, Ерөнхийлөгчийн зүгээс өнгөрсөн оны арваннэгдүгээр сарын 27-ны өдөр ХЗДХ-ийн сайд Ц.Нямдоржид цаазын ял сэргээх тухай санал хүргүүлж, улмаар хуульчдаас бүрдсэн ажлыг хэсгийг гаргаж байсан юм.

 Цаазын ял сэргээх тухайд эрдэмтдийн зүгээс эсрэг байр суурьтай байгаа. Учир нь цаазын ял гээчийг сэргээснээр хүний амьд явах эрхэд халдаж байгаагаас гадна шүүхийн буруу дүгнэлтээс тухайн хүн хохирох магадлалтай бөгөөд цаазлуулснаас хойш хэдэн жилийн дараа цагаатгагдаж байсан гашуун сургамж байдаг талаар сануулж байгаа юм.

Энэ тухай МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн доктор, дэд профессор О.Мөнхсайхан “Цаазын ял онц хүнд гэмт хэргийг бууруулдаггүй” гэж ярьсан юм. Цаазын ялгүй байснаар гэмт хэргийн тоо харин ч эсрэгээрээ буурах хандлагатай байдаг аж. Тухайлбал, Канад улс 1975 онд цаазаар авах ялыг халсан. 2006 онд Канадын онц хүнд гэмт хэргийн гаралт 40 хувиар буурсан байдаг. Энэтхэг улсад 2004-2010 онд цаазаар авах ял гүйцэтгээгүй ч онц хүнд гэмт хэрэг 20 гаруй хувиар буурч байжээ.

Монгол улсын хувьд цаазын ялгүй орон болсноо 2012 оны нэгдүгээр сард Хүний эрхийн үндэсний комиссоос зарлаж байв. Тодруулбал, Ц.Элбэгдорж Монгол Улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байх хугацаандаа цаазын ялыг халах тухай санаачилга гаргаж, УИХ холбогдох эрх зүйн зохицуулалтыг батлуулсан юм. Ингэснээр манай улс цаазын ялыг эсэргүүцдэг орны тоонд багтсан.

Ер нь ардчилсан улс орнуудын үнэт өв нь хүний эрх байдаг. Судлаачдын хэлж байгаагаар цаазын ялыг бий болгосноор онц хүнд гэмт хэргийн улам өснө. Энэ нь зөв гарц биш хэмээн дуу нэгтэй хэлж байгаа.

Гэвч цаазын ялгүй орны тоонд багтсан хугацаанд гэмт хэргийн тоо 2011 онд 19197 тохиолдол бүртгэгдэж байсан бол энэ нь өнгөрсөн он гэхэд 32259 хүрч өсчээ. Үүнээс гэр бүлийн хүчирхийллийн 1286, хүүхдийн хүчирхийллийн 576, хүчингийн 576 тохиолдол бүртгэгдсэн байна. Өөрөөр хэлбэл, гэр бүл, хүүхдийн хүчирхийлэл их гарч байгааг дээрх статистик тоо харуулж байна.

Яахав Олон Улсын өмнө хүлээсэн үүргийнхээ хувьд цаазын ялгүй орон хэвээр байх ёстой. Учир нь цаазын ялыг сэргээснээр манай улсын гадаад харилцаанд сөрөг хандлагатай. Харин юу хэрэгтэй гэхээр маш сайн хариуцлагын систем, чанга хуулийн тогтолцоо хэрэгтэй байна.

Угаас цаазын ялыг сэргээх тухай асуудал хэсэг шуугиад л нам жим болох хандлагатай байгаа. Харин хүний эрхийг дээдэлдэг орон гээд онц ноцтой хэрэг үйлдсэн гэмт этгээдийг буруугүй хэмээн үхсэний хохь болгоод өнгөрөөдөг гажуудлаа л засъя.

Б.Лхам