Хичээлийн шинэ болон удахгүй болох нөхөн сонгуультай холбоотой асуудлаар Эрх чөлөөг хэрэгжүүлэгч намын гишүүн Б.Ган-Одтой ярилцлаа.

-Бидний урилгыг хүлээн авсанд баярлалаа. Та сонгуулиас хойш нам гүм байна. Хаана, юу хийж байгаа вэ?

-Хувийн хэвшлийн байгууллагад нэгдүгээр сараас хойш олон нийттэй харилцах албаны зөвлөхөөр ажиллаж байна.

-Таныг их сургуульд сурч байгаа гэж сонссон. Хаана, ямар мэргэжлээр сурч байгаа вэ?

-Улаанбаатар эрдэм их сургуульд эрх зүйч хуулийн эчнээ ангид сурч байгаа. Одоо гуравдугаар анги. Ирэх жил төгсөнө.

-Яагаад хуулиар сурах болсон юм бэ. Өнгөрсөн 2020 оны сонгуулиар нэр дэвшсэн нь нөлөөлөв үү?

-Өнөөдөр алхам тутамд хууль хэрэг болж байна. Ялангуяа бэлгийн цөөнхийн хувьд хүний эрх маш их зөрчигддөг. Тиймээс хууль судлах, мэдэх шаардлагатай гэж үзээд сурч байгаа нь энэ. Цаашид энэ сургуульдаа магистрт сурч мэргэжлээ дээшлүүлэн бэлгийн цөөнхийн хүний эрхийг хангах хүний эрхийн хуульчаар ажиллана гэсэн зорилготой байна.

-Хичээл нь ямар байна. Ажлын хажуугаар ачаалал их байна уу?

-Хэцүү талдаа шүү. Гэхдээ аль болох зохицуулахыг л хичээдэг. Ер нь хуулийн хэллэгүүд их хатуу байдаг. Үүнийг зөөллөж, хүнд ойлгогдохоор ярина гэдэг багш хүний чадвар шүү дээ. Манай сургуулийн багш нар аливаа зүйлийг амьдралтай ойртуулж тайлбарлаж өгдөг юм. Намайг хичээлд дуртай болгоно гэдэг багш нарын гавьяа шүү дээ. Хамгийн гол нь хичээлээ таслахгүй байх ёстой юм байна лээ. Эчнээ ч бай, өдрийн анги ч бай оюутнууд хичээлээ их тасалдаг. Хичээлээ таслаад байвал зарим ойлголтгүй л хоцорно гэсэн үг. Мөн зөвхөн хавар, намартаа сурах биш дадлага их хэрэгтэй юм байна. Манай анги 40 гаруй оюутантай.

-Дадлагаа хийсэн үү?

-Үгүй. Ирэх жил хийнэ. Одоогоор сургуулийн үнэмлэхээрэ шүүх хурлуудад сууж тухайн хэргийг хэрхэн шийдвэрлэж байна уу гэдгийг сонирхож судалдаг. Өмнө нь баклаврын дипломоо аваад л хуульч болчих юм болов уу гэсэн үгүй юм байна. Энэ нь зөвхөн анхан шатны мэдлэгийг л олгодог юм байна. Хуульч хүн бол яг л эмч шиг насаараа суралцдаг, шалгалт өгдөг мэргэжил юм байна лээ.

-Та хүний эрхийн хуульч болно гэсэн. Тэгэхээр хуульчийн шалгалт өгөх нь ээ?

-Ном журмынх нь дагуу сураад, шалгалтаа өгнө. Хүний эрхийн хуульч болоход улсаас тавьсан зохих хэмжээний шалгуурыг биелүүлсэн байх ёстой. Би одоо 67 настай. Хэрэв миний нас хүрвэл энэ төлөвлөгөөгөөрөө л явна.

-Яагаад нөхөн сонгуульд нэр дэвшсэнгүй вэ?

-Одоогийн нөхцөлд үнэн, худлаа ч хамаагүй МАН "ялна". Ийм сонгуульд бүгд оролцохгүй МАН-ыг ганцааранг нь оруулах хэрэгтэй. Нэгэнт нийгэм, улс төр МАН ба бусад болчихсон үед бусад маань саналаа хуваана, дээрэмдүүлнэ. Одоогийн хууль, дүрэм, халамж, луйврын үед органик ялалт улам бүр боломжгүй болж байна. Миний хувьд эхлээд эрх зүйн ангиа төгсөх хэрэгтэй. Тиймээс энэ удаад нэр дэвшихгүй. 2024 онд нэр дэвшинэ.

-Хэр найдлага тавьж байгаа вэ?

-Хүн нийгмийн идэвхтэй байх ёстой. Тиймээс нэр дэвшинэ.

-2020 оны сонгуулиар таныг дэмжиж хүмүүс цөөнгүй байсан. Мөн багагүй хандив цугларсан гэж ярьдаг?

-Надад хэн ч хандив өгөөгүй. Би нэг хүнтэй гэр бүлийн харилцаатай. Тэр хүн л намайг дэмжсэн.

-Сүүлийн үед залуус Их Хуралд нэр дэвшиж байна. Та нэр дэвшиж үзсэн туршлагатай хүний хувьд юу зөвлөх вэ?

-Их Хуралд хэтэрхий залуу хүмүүсийг нэр дэвшүүлмээргүй санагддаг. Европын орнуудад настай хүмүүс нэр дэвшдэг. Бүх зүйлийг үзчихсэн, хийдгээ хийж, төлөвшсөн, амьдралын хар бор амьдралыг мэддэг хүмүүс улстөрд орвол өөр байх. Эмээ, өвөө нар дэвшиж байна гээд байдаг. Үгүй. Амьдралд төлөвшөөгүй хүмүүс улс төрд орохоор хөл алддаг. Юунд ч автахад бэлэн байдаг юм.

-Танай намаас нөхөн сонгуульд намын дарга Ш.Төмөрсүх нэр дэвшсэн байна лээ. Мэдээж ялалт авчрах боломжтой хүн гэж дэвшүүлсэн байх?

-Жижиг, дунд үйлдвэрлэлийн талаар олон жил явсан. Тэр талын мэдлэг, ярианы чадвар өндөр хүн. Төрд байвал хэрэгтэй л хүний нэг гэж боддог. Эрх чөлөөг хэрэгжүүлэгч нам 10 гаруй жил болж байна. Манай намынхан даргаа дэмжих байх гэж бодож байна.

-2024 онд хаанаас нэр дэвших бодолтой байгаа вэ. Сонгинохайрхнаасаа дэвших үү?

-Тийм.

-Тойргоо сольж үзвэл яадаг юм. Нэр дэвшигч нар бүдэрсэн тойргоо сольж дэвшиж байгаа харагддаг шүү дээ?

-П.Анужин шиг уу. Өмнө нь Баянзүрх дүүрэгт нэр дэвшиж унаад дараа нь Сонгинохайрхан дүүрэгт дэвшиж ялалт байгуулсан шүү дээ. Хамгийн гол нь багаараа л гарсан. Баг гэдэг шал өөр. Гэхдээ тойрог сэлгэж дэвших утгагүй л дээ. Би тойрогтоо л үзнэ.

-Ярилцсанд баярлалаа.

-Урьж оролцуулсан танай хамт олонд баярлалаа. Мөн нөхөн сонгуульд өрсөлдөгчдөд амжилт хүсье. 

Б.Лхам