Монголчууд бид даян аваргаа өлгийдсөн сайхан зуныг үдэх гэж байна. Иймд бид Ардын хувьсгалын жилүүдээс хойш Монголын их уулсдаа мэндсэлсэн ДӨРВӨН даян аваргыг танилцуулж байна. 

Нацагийн Жамъян (1899 - 1979) - Буур Жамъян

Тэрбээр Архангай аймгийн Цахир сумын (хуучнаар Сайн Ноён Хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошуу) харьяат, үндэсний бөхийн даян аварга, спортын гавьяат тамирчин цолтой бөх юм. Зээ хүү нь дархан аварга Г.Өсөхбаяр.

• 1925 онд 9 давж үзүүрлэн улсын арслан цол хүртэв
• 1926 онд 10 давж түрүүлэн улсын аварга цолтой болов
• 1927 онд мөн 10 давж түрүүлэхэд даян аварга цол хүртээжээ
• 1928 онд 7 давсан
• 1934 онд 7 давсан
• 1937 онд 6 давсан
• 1939 онд 5 давсан
• 1940 онд 7 давсан
• 1941 онд 7 давсан
• 1942 онд 7 давсан
• 1946 онд 5 давж шөвгөрчээ

Тэрээр 15 орчим настайдаа Алшаа руу жин тээж байв. Нэг удаа гүүр гаталж явах үед гүүрний мод цөмөрч, жингийн сүүлд явсан дөрөө дарсан ат доош унах шахахад Жамъян уг атны бөгсөн талаас чүү хэмээн өргөн гаргасан ажээ. Ийнхүү тэрээр "Буур" хэмээх хочтой болсон гэдэг. Архангай аймгийн Цахир сумын төвд түүний хөшөө байдаг.

Цэдэндоржийн Чимэд-Очир (1916 - 1985)

Тэрбээр Архангай аймгийн Хайрхан сумын харьяат, үндэсний бөхийн даян аварга цолтой бөх юм.

• 1943 онд 5 давж улсын начин цол хүртэв
• 1944 онд 9 давж түрүүлэн улсын арслан болжээ
• 1945 онд 7 давсан
• 1946 онд 9 давж үзүүрлэхэд улсын аварга цол хүртээв
• 1948 онд 6 давсан
• 1950 онд 9 давж түрүүлэн даян аварга болсон
• 1951 онд 8 давж дөрөвт үлдсэн
• 1952 онд 8 давж үзүүрлэн "Улс даяар дуурсах" чимэг хүртэв
• 1953 онд 7 давсан
• 1957 онд 5 давж шөвгөрчээ

1971 онд АХ-ын хувьсгалын 50 жилийн ойгоор 55 настайдаа зодоглож 4 давж 5-ын даваанд Б.Батхуягийг начин болгожээ. 1972 онд 3 даваад 4-ийн даваанд Дархан аварга Батсуурьт амлуулан өвддөг шороодсоноор зодог тайлжээ.

Сэрээтэрийн Цэрэн (1937 - 1992)

Тэрбээр Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат, үндэсний бөхийн даян аварга цолтой бөх юм. Үндэсний ардчилсан хувьсгалын тэгш тоотой ойн жилүүдэд одтой барилддаг, ганцхан удаа түрүүлсэн хэрнээ даян аварга цол хүртсэн "Их ойн одтой бөх" гэлцдэг. Түүнийг мөн монгол бөхийн 33 шинж бүрдсэн гэж ярилцдаг байв.

• 1960 онд 6 давж улсын начин цол хүртсэн
• 1961 онд 9 давж түрүүлэн шууд улсын аварга цолтой болов
• 1964 онд 7 давсан
• 1965 онд 6 давсан
• 1966 онд 6 давсан
• 1967 онд 7 давсан
• 1968 онд 5 давсан
• 1971 онд 8 давж үзүүрлэн даян аварга цол хүртэв
• 1972 онд 6 давсан
• 1973 онд 6 давсан
• 1974 онд 5 давж шөвгөрчээ.

Баярсайханы Орхонбаяр

Тэрбээр 1998 оны долоодугаар сарын 01-нд Сэлэнгэ аймгийн Цагааннуур суманд төрсөн. Үндэсний бөхийн Даян Аварга цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга Д.Дамдин, Х.Баянмөнх, Б.Бат-Эрдэнэ, улсын арслан Ө.Эрдэнэ-Очир, улсын гарьд Ж.Бат-Эрдэнэ нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм.

Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм. Тэрбээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан Netflix-н Physical Asia цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон. Тэрбээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.

Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд

2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн.

Улсын наадмын дэвжээнд

2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн.

2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн.

2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн.

2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн.

2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн.

2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн.

2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан Б.Бат-Өлзийгөөр арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн.

Л.Баяр