МАН-ын бүлгээс долоо хоног бүрийн лхагва гаригт хийдэг "Морин цаг" мэдээллийн цагт УИХ-ын гишүүн Д.Хаянхярваа оролцож, АН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн талаар танилцууллаа. Тэр дундаа Аж, үйлдвэрийн салбарт хийж, хэрэгжүүлсэн ажлуудыг нь онцлов. Түүний хэлж буйгаар Ардчилсан нам өнгөрсөн гурван жилд мөрийн хөтөлбөрөө хангалттай хэрэгжүүлж чадаагүй гэнэ. Тухайлбал, тус нам доорх 12 үйлдвэрлэл, технологийн паркыг байгуулна гэж амлаж байсан ч  ганцыг ч бариагүй аж.

Мөн коксын, зэсийн, төмөрлөгийн, нүүрс шингэрүүлэх, газрын тос боловсруулах, барилгын материалын, арьс ширний, мах сүү, ноос ноолуурын гэх мэт 50 орчим үйлдвэрийг барина гэж 2012 оны сонгуульд амлаж байсан ч бариагүй байна. Тэгсэн мөртлөө маш их хэмжээний зээл авсэн гэж Д.Хаянхярваа гишүүн хэлэв. АН-ын авсан зээлийг доорх байдлаар тус нам үзүүлжээ.

Чөлөөт бүс байгуулахад 35.5 тэрбум төгрөгийг Чингис бонд болон бусад зээлээс зарцуулсан мөртлөө нөгөөдүүл нь олигтой үр дүнгээ өгч эхлээгүй талаар тэрбээр мөн хэллээ.

Тэрбээр мэдээлэлдээ

“АН 2012 оны сонгуульд оролцохдоо “Монгол хүн” мөрийн хөтөлбөр дэвшүүлсэн. Ажилтай орлогтой Монгол хүн хөтөлбөрт “Гадаад улс орнуудын төрийн өмчит компаниудын хөрөнгө оруулалтыг хязгаарласан зохицуулалт хийнэ. Уул уурхайн ордод Монголын төрийн эзэмшлийн хувийг 51 хувиас бууруулахгүй байх эрх зүйн орчныг бүрдүүлнэ” гэсэн зорилт тавьсан байна. Гэхдээ энэ мөрийн хөтөлбөрийг дэвшүүлэхдээ тооцоо судалгаанд үндэслээгүй учраас өнөөг хүртэл хэрэгжээгүй байна. Өнөөдөр 51 хувь биш 34 хувийг эзэмших эсхүл бүр төр хувь эзэмшихгүй байх гэсэн асуудал яригдаж байна.

Энэ бүхнээс сонгуулийн үед улс төрийн мөрийн хөтөлбөртөө боловсруулахдаа тооцоо судалгаагүй ханддаг нь харагдаж байна. Тиймээс улс төрийн намуудын мөрийн хөтөлбөрт анализ хийдэг байгууллагуудаар энэхүү хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн талаар судалгаа хийлгэж, олон нийтэд танилцуулж байх нь зөв. Үйлдвэрлэлийн бодлогын чиглэлээр уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг боловсруулах зорилгоор аж үйлдвэрийн паркийг Дорноговь аймгийн Сайншанд суманд байгуулна гэж заасан байна. Уг паркад жилд нэг сая тонн коксжсон нүүрс боловсруулах үйлдвэр, 850 мянган тонн бензин, 85 мянган тонн шингэн түлш болон хийн үйлдвэр болон 680 мянган тонн зэсийн баяжмал үйлдвэрлэх чадалтай үйлдвэр барина гэж заасан байна. Мөн Сайншандын бүтээн байгуулалтын дэд бүтцэд 600-800 мвт-ын хүчин чадал бүхий цахилгаан станци, төмөр замын өртөө байгуульж, авто зам барина. Сайншандын төмөр зам, автозам, нисэх онгоцы буудал бүхий тээврийн зангилаа байгуулна гэж заасан. Үүнээс нэг ч заалт хэрэгжээгүй. Сайншандын аж үйлдвэрийн паркийг хэрэгжүүлэхээр улсын төсвөөс 17 тэрбум төгрөг зарцуулсан. Бодит амьдрал дээр энэ төсөл хэрэгжээгүй. Ямар ч үйлдвэр баригдаагүй. Уламжлалт мал аж ахуйн чиглэлээр баримтлах бодлогод аймаг бүрт шинээр олон улсын стандартаар махны үйлдвэр барина. Жилд бог малын махны экспортыг жилд 30 мянга тонноос багагүй хэмжээнд хүргэнэ гэсэн байна. Өнөөдөр нэг ч аймагт махны үйлдвэр баригдаагүй. Энэ мэтчлэн эрх баригч хүчний мөрийн хөтөлбөрийн хэрэгжилт хангалтгүй байгаа.

АН-ын мөрийн хөтөлбөрт  Коксжсон нүүрсний, төмөрлөгийн, нүүрс шингэрүүлэх, газрын тос боловсруулах, барилгын материалын, арьс ширний, мах, сүүний, цөцгийн тосны, аж үйлдвэрийн парк, ноолуурын, оёмол бүтээгдэхүүн, дизайны парк гэх мэт нийт 50 гаруй үйлдвэрийг 2016 он гэхэд ашиглалт оруулахаар тусгасан. Өнөөдөр парламетын бүрэн эрхийн хугацаа дуусгавар болоход нэг жилийн хугацаа үлдсэн. Гэтэл мөрийн хөтөлбөрт тусгасан үйлдвэрүүд  дотроос хэд нь баригдсаныг хэлж мэдэхгүй байна. Хэрвээ дээрх үйлдвэр, парк бий болсон бол Монголын эдийн засаг өнөөдөр дээд түвшинд байх байлаа. Дархан хотод Төмөрлөгийн цогц үйлдвэрүүд баригдахаар  зааж, менежментийн гэрээнд оруулсан. Харин Төмөрлөгийн иж бүрэн  цогцолбор үйлдвэр байгуулаагүй. Эдийн засгийн хувьд хүндрэлтэй, татварын өр авлага ихтэй байгаа. Үүнтэй уялдуулаад  үйлдвэр барихад Чингис бондын мөнгөнөөс тодорхой төсвийг зарцуулсан гэдэг.  Хөтөлийн цемент шохойн үйлдвэрийг  170 тэрбум төгрөг олгохоос 151 тэрбум төгрөгийг олгосон байдаг. Арьс шир боловсруулах үйлдвэрт тодорхой хэмжээний хөрөнгө зарцуулсан байдаг.  Үүнээс өөр зүйлийг Чингис бондоос олгоод барьж, хэрэгжүүлсэн зүйл харагдахгүй байна.  

Энэ бүхнийг дан ганц эрх баригч АН-тай холбож ярих гэсэнгүй. Монгол Улс сүүлийн 12 жилд чөлөөт бүс байгуулах асуудлаар 35.5 тэрбум төгрөгийг зарцуулсан байдаг. Цагааннуурын чөлөөт бүсэд 3.9, Алтанбулагийн чөлөөт бүсэд 21.7,  Чойрын чөлөөт бүсэд 1.8, Замын-Үүдийн чөлөөт бүсэд 8.1 тэрбум төгрөгийг тус тус  зарцуулжээ.  Гэтэл өнөөдөр жинхэнэ утгаараа ажиллаж байгаа чөлөөт бүс нэг ч байхгүй.  Аль аймагт юу хэлвэл хэнд таалагдах вэ гэдэг зарчмаар  мөрийн  хөтөлбөр боловсруулагдаж, төрийн бодлого явж байна. Эцсийн дүндээ ард иргэд улс төрийн сонгуульд оролцож байгаа улс төрийн хүчин, Засгийн газраас мөрийн хөтөлбөрийг нь шаардаж чадахгүй байна.  Тиймээс сонгууль ялсан улс төрийн хүчнээс мөрийн хөтөлбөрийг нь тоо баримтаар шаардаж, хэрэгжилтийг хангуулах чиглэлээр шахаж ажиллавал улс орны амьдралд  хэрэгтэй гэж бодож байна.

Өнөөдөр бүрэн чадлаараа үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлээгүй байгаа дөрвөн чөлөөт бүсийн асуудал дээр нэмээд Халх голын чөлөөт бүс байгуулах асуудал орж ирж байна. Халх голд хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн чиглэлээр чөлөөт бүс байгуулна гэнэ. Бид  хөрөнгө санхүүгээ зөв зүйлд захиран зарцуулж чадахгүй, сонгуулийн шоунд үнэгүй урсгаж байгаа.

Үнэгүй урсгаж байгаа зардлуудын нэг нь энэ. Чойрын чөлөөт бүсийг 1997 онд анх барихаар ярьсан. Үүнээс хойш дахин яригдаагүй. Чөлөөт  бүсийн асуудлыг бүх нам мөрийн хөтөлбөртөө оруулдаг. Одоо аж үйлдвэрийн парк ярьдаг боллоо. 12 аж үйлдвэрийн паркийн асуудлыг тавьсан байна. 7.9 тэрбум төгрөгийг аж үйлдвэрийн  парк байгуулахаар зарцуулжээ. Өнөөдөр аж үйлдвэрийн паркуудаас нэг нь ч хэрэгжээгүй" гэлээ.

Т.Энхэлээ