“Тинк танк”. Судалгаан дээр суурилсан бодлого боловсруулдаг мэргэжлийн байгууллагыг ингэж нэрийддэг. Улс төртэй холбоотойгоор жишээ авбал, улстөрчид амлалт өгөөд, түүнийгээ хэрэгжүүлж чаддаггүйтэй холбон тайлбарлаж болно. Өөрөөр хэлбэл, улс төрийн нам болоод улстөрчид амлалт өгөхдөө судалгаа шинжилгээнд тулгуурлаагүй, салбар бүрт мэргэшсэн эрдэмтдийн чадварыг ашиглан судалгаа хийлгээгүйтэй зарим талаараа холбоотой.

Харин сүүлийн үед Эдийн засгийн бодлого, өрсөлдөх чадварын судалгааны төв байгуулсан зэргээр судалгааны байгууллагын хөгжлийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын зүгээс дэмжих нь ихсэв. Улс төрийн намуудын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгад ч гэсэн бодлого, судалгааны байгууллагын талаар үг үсэг харагдах болсон нь эрдэмтэн, мэргэжилтнүүдийн чадварыг улс төрд ашиглах шаардлага урган гарч байгааг сануулж буй хэрэг юм. Түүнчлэн шинээр үүсгэн байгуулагдаж байгаа намууд бодлого судалгаанд анхаарч эхэлсэн нь Хөдөлмөрийн үндэсний нам (ХҮН) дэргэдээ “Хөгжил-ХҮН Бодлогын Хүрээлэн” байгуулснаар харагдаж байна. Бид энэ талаар тус хүрээлэнгийн удирдах зөвлөлийн гишүүн Ж.Лхагвасүрэнтэй ярилцлаа.

-“Тинк танк” гэдгийг эхлээд тодорхойлоод өгөөч.

-“Тинк танк” гэж тодорхой асуудал болоод сэдвийн талаар өндөр түвшний эрдэмтэд, судлаачид судалж, гаргалгаа, шийд гаргадаг бүтцийг хэлж байгаа хэрэг. Яг махчилж орчуулвал “Оюун ухааны тусгайгийнхан” гэсэн утгатай болов уу. Цэрэг цагдаад тусгайгийнхан гэж байдаг даа. Гэхдээ зүгээр нэг хэдэн хүн суугаад асуудал шийдэж байгаа арга замаас арай өөр. Анх 19 зуунд Англид “тинк танк” үүссэний дараа 20-р зуунд эрдэмтдийн оюун санааны потенциалыг АНУ жинхэнэ утгаар нь ашиглаж эхэлсэн байдаг. Өөрөөр хэлбэл, намууд болон яамдууд нь дэргэдээ “тинк танк” байгуулж шинжлэх ухаанч зарчмаар нийгмийн асуудлуудад дүн шинжилгээ хийж эхэлснээр орчин үеийн “тинк танк”-ын хөгжил эхэлсэн. Одоо бол хэдэн зуун “тинк танк” бодлого, судалгааны газар АНУ-д байдаг. Тэдгээр нь улс төрд өгөх амлалт, гаргахаар зэхсэн шийдвэр зэрэг бодит асуудлыг тал бүрээс нь судалж,тухайн улсад хамгийн ашигтай шийдлийг санал болгодог гэх үү дээ.

Улс төрөөс гадна холбоод болон байгууллагууд бодлогын судалгааны хүрээлэнг дэргэдээ ажиллуулдаг. Хүрээлэн гэхээр бас их том сонсогдож магадгүй. Цөөндөө 20-30 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээс эхлэн дээд сургуулиас ч дутүүгүй бодлогын судалгааны байгууллага байх нь ч бий. Ер нь, хөгжилтэй орнуудын ихэнх нь намынхаа дэргэд “тинк танк” бүтцийг бий болгосон байдаг.  

-Монголд “тинк танк”-ын хөгжил, тэр дундаа улс төрийн шийдвэрт бодлогын судалгаа хэр тусдаг гэж та боддог вэ?

-Ардчиллаас өмнөх МАХН-д бол байсан. Намын төв хороо гэж ярьдаг бүтэц бол одоогийн “тинк танк” хүрээлэнгийн үүргийг өөртөө агуулдаг байсан гэж ойлгодог. Намын төв хороонд салбар, хариуцсан хэлтсүүд байдаг байсан. Тэдгээр хэлтэст 5-10 хүн ажилладаг. Яг л салбартаа ажиллаад олон жил болсон туршлагатай, эрдэмтэн мэргэдээс бүрдсэн баг. Ихэнхдээ ОХУ-ын дээд сургуулиудад сурсан 30-50 насныхан бодлого боловсруулаад суудаг байсан гэж болно. 50 хүрээд буцаагаад салбар руу нь сайдаар ч юм уу, дэд сайд зэрэг удирдах албан тушаалд томилон явуулдаг байсан шиг байгаа юм. Ингээд ардчилсан хувьсгал гараад бүтэц задрах үед энэхүү бодлогын судалгаа хийдэг, байнга чиглүүлдэг байсан энэ бүтэц мөн л алга болсон. Эцэстээ МАХН зөвхөн улс төрийн шинж чанартайгаа л үлдсэн. Дан улс төр гэхээр яаж сонгуульд ялах вэ, хэрхэн эвсэл байгуулж, нөгөө намаа дийлэх вэ, гэсэн хүрээнд л яригдана шүү дээ.

-Намын туйлын зорилго төрийн эрхэнд гарах. Үүнд “тинк танк”-ыг ашиглах нь буруу гэж үү?

-Яавал, хамгийн амжилттай санал хурааж чадах вэ гэсэн гаргалгааг эрдэмтэн, доктор, профессоруудаар хийлгэж болно л доо. Буруудах зүйлгүй. Гэхдээ зөвхөн төрийн эрхэнд гарах буюу ялсны дараа юу хийх нь тодорхойгүй ялалт байгуулах нь өөрөө нэн аюултай. Хэрвээ ингэвэл, улстөрчид сонгуулиас сонгуулийн хооронд гол зогоож ирсэн байдлаа зогсоож чадахгүй. Үнэндээ, 1990-ээд оноос хойшдөрөв, дөрвөн жилээр амьдарч ирлээ. Томоохон компаниуд л компаниа томруулах зорилгодоо нийцүүлэн худалдааны ухаанаар бизнесээ томруулах зарчмаар цаг хугацааг өнгөрөөж ирсэн. Түүнээс төрийн түвшинд 10, 20 жилийн дараахыг хараад дорвитой бодлоготойгоор хөгжүүлж хийсэн зүйл байсангүй. Тиймээс намууд хажуудаа “тинк танк” байгуулах хэрэгтэй.

-Танай нам хэзээнээс “тинк танк”-тай болсон юм бэ?

-Өнгөрсөн оны аравдугаар сард “тинк танк”-клуб гэж байгуулж байсан. Дараа нь хүрээлэн болгоод нэрийг нь “Хөгжил ХҮН бодлогын хүрээлэн” болгосон. Ингэж манай нам Монголын анхны дэргэдээ бодлогын судалгааны институцитай нам болсон. Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж хүртэл сүүлийн үед намууд дэргэдээ бодлогын хүрээлэн байгуулаад, бодит судалгаанд тулгуурласан урт хугацааны мөрийн хөтөлбөртэй болохыг уриалж эхлэлээ. Ер нь тэгэхгүй бол үр өгөөжийн судалгаагүй, холбоо залгааны механизм бүрэлдэхгүй, хийсэн оролдлого нь нурж унадаг үйл явц тасрахгүй. Жишээ нь монгол бичгийн асуудал байна. Нэг нэвтрүүлээд, нэг болиод л, улс төрийн сэтгэл хөдлөлийн зүйл болж л хувирсан. Эцэст нь, монгол бичиг мэддэг ч юм шиг, мэддэггүй ч юм шиг болж хувирлаа. Магадгүй, философи, мэдээллийн технологи, математик, хэл шинжлэл гээд салбар бүрээс эрдэмтдийг энэ ажилд татаж оруулаад бодлогын судалгаа хийлгүүлсэн бол үр дүнд нь “энэ чигтээ криллээр явах нь зүйтэй” гэсэн үр дүн гарах ч байсан юм бил үү, мэдэхгүй шүү дээ. Ер нь ямар ч шийд гарсан бай, шинжлэх ухаанчаар асуудлыг урьдчилан харах нь цаг хугацаа, мөнгө төгрөг хэмнэнэ. Бүтэн бүтэц бий болгож, буцаан татсанаас л бага зардал гарна.

-Зардал гэвэл, судалгааны шинжилгээнд ч бас чамгүй мөнгө орно. УИХ-д суудалгүй танай нам дэргэдээ бодлогын судалгааны хүрээлэн байгуулах төсвөө яаж бүрдүүлсэн юм бэ. Нөгөөтэйгүүр, хүний нөөцийн асуудлаа хэрхэн шийдсэн бэ?

-Монголчууд боловсон хүчний нөөц ихтэй ард түмэн биш л дээ. Тиймээс АНУ, Япон шиг олон эрдэмтэн, доктор, профессор ажиллуулах болон хүн бүрд төсөв хуваарилах боломж хомс. Тиймээс намууд өөрсдийн бодлогын хүрээлэнгээс гаргасан судалгаа, шинжилгээний ажлыг харилцан хуваалцах боломжтой. Өөрөөр хэлбэл, аль нам төрийн эрхэнд гаргахаас үл хамааран нийтлэг буюу үндэсний аюулгүй байдал, гадаад бодлого зэрэг асуудлыг хамтраад шийдэх бүрэн боломжтой. Үзэл баримтлалын хувьд өөр асуудал дээр бол тусдаа бодлого гаргаж таарна. Жишээ нь баялаг хуваарилалт, татвар, аж үйлдвэрийн болдого гэх мэт.

Манай намын хувьд бодлогын хүрээлэн гээд туст нь олон өрөө гаргаад, бөөнд нь суулгасан зүйлгүй. Гэхдээ салбар бүрийн эрдэмтэд, мэргэжилтнүүд “Хөгжил ХҮН бодлогын хүрээлэн”-д багтдаг. Тэд маань үе үе уулзалдаж, мэтгэлцэж, чиглэл бүрд өөр, өөрийн мэргэшсэн салбарын асуудлаар сайн дураар судалгаа хийгээд явж байгаа гэсэн үг.

-Эхлээд ямар чиглэлд бодлогын судалгаагаа эхлүүлж байгаа вэ?

-Манай нам засгын эрхийг авахыг зорьж байгаа нам. Ийм зорилготой буюу төрийн эрхэнд гарах зорилготой нам нэг ч асуудлыг орхигдуулж болдоггүй. Жишээ нь, Тариаланчдын нам гэвэл зөвхөн тариалан эрхлэлтийн талаар бодлого боловсруулж болно. Гэтэл ХҮН нь засаг авах зорилготой учраас бүхий л асуудлыг судлах шаардлагатай. Өөрөөр хэлбэл, ард түмний аль нэг эрх ашгийг хаяж, гээгдүүлж болохгүй гэсэн үг. Хувийн компани байлаа гэхэд зарим ажилчдаа халж, зарим нэг салбараа татан буулгаж болдог. Гэтэл улс төрийн нам гурван сая хүнээс нэг ч хүнийг хална гэсэн ойлголттой байх ёсгүй. Нэгэнт бүх салбар уялдаа холбоотой байдаг учраас бодлогын судалгааг салбар бүрт хийж байгаа. Ажлын хэсгүүд үе үе уулзалдаж, мэдээлэл солилцдог. Салбар бүрт 5-10 эрдэмтэн, доктор магистраас дээш зэрэгтэй хүн ажиллаж байна. Мөн манай намаас улс төрд хүч үзэх гэж байгаа боловсон хүчиндолон төрлийн сургалт явуулдаг.Бодлогоо намын гишүүд болон удирдлагуудад зөв ойлгуулж, улс төрийн боловсролын нь нэмэгдүүлэх зорилготой. Үүнтэй холбогдуулж нэг зүйлийг онцломоор байна. Хүрээлэнгээс гаргасан бодлогыг улс төрчид маань хэрэгжүүлэх үүрэгтэйгээс биш улс төрчдийн гэнэт бодсон санааг хэрхэн гүйцэлдүүлэх тухай хүрээлэн бодох ёстой биш шүү! Дүгнээд хэлэхэд, ХҮН намын улс төрийн ажилтны боловсролыг нэмэгдүүлэх болон судалгааны ажлыг одоогоор “Хөгжил ХҮН бодлогын хүрээлэн” бэлтгэж байна.

Цаашдаа ч гэсэн бид хүрээлэнгийн эрдэмтдийн тоог нэмэгдүүлэх зорилготой байгаа. Тиймээс бодлогын хүрээлэнд нэгдэж, Монгол улсыг хэрхэн хөгжүүлэх талаар бидний судалгаа шинжилгээний ажилд гар бие оролцох сонирхолтой эрдэмтэн, доктор, салбартаа тэргүүлэгч судлаачдыг бид баяртай угтаж авна. Ер нь, улс төрийн намуудад  хамгийн их дутагдаж байгаа зүйл нь оюун тэлсэн, тунгаан үзсэний эцэст асуудал дэвшүүлэх чадвартай, юмны цаад наадахыг мэддэгэрдэмтэд болоод байна.

Б.ШИРНЭН