Гадаад хэргийн сайд Ц.Мөнх-Оргил Далай ламын айлчлал болон уг асуудлын талаарх Засгийн газрын байр суурь, Давхар харъяалалын асуудал, Дипломат төлөөлөгчийн дөрвөн газрыг татан буулгах болсон үндэслэл гэх мэт асуудлаар мэдээлэл хийлээ.

Тэрбээр “Би далай ламын айлчлалын талаар “Өдрийн сонин”-д ярилцлага өгсөн. Өөр гадаадын болон дотоодын аль ч хэвлэлд ярилцлага өгөөгүй. Өдрийн сонинд ярилцлага өгөхдөө өөрийнхөө бус Засгийн газрынхаа байр, суурийг илэрхийлсэн. Тодруулбал, Монгол улс “Нэг Хятад” бодлогыг тууштай баримталж ирсэн, цаашид ч баримтална. Түвд бол БНХАУ-ын бүрэлдэхүүн хэсэг. Тэгэхээр БНХАУ-ын язгуур эрх ашгийн асуудал. Далай лам цэвэр шашны  айлчлал хийсэн ч уг айлчлалаас болж Монгол, Хятад хоёр улсын хооронд үйл ойлголцол үүссэн. Үүнд манай Засгийн газар харамсаж байгаагаа илэрхийлсэн. Далай ламын айлчлалыг шашны байгууллагынхан зохион байгуулсан. Манай Засгийн газар уг айлчлалд оролцоогүй хэдий ч үүнээс үүдэн хоёр улсын харилцааны асуудал түүнээс улбаалсан эдийн засаг, санхүүгийн үр дагавартай асуудал үүссэн. Тиймээс уг айлчлалын үр дүнд үндэслэн Далай лам энэ Засгийн газрын хугацаанд айлчлахгүй гэдэг байр, суурийг илэрхийлсэн. Х богдын асуудал бол Засгийн газрын бус шашны байгууллагын асуудал гэж би ярьсан. Энэ бол манай Засгийн газрын байр, суурь. Энэ ярилцлагаас улбаалан гадны болон дотны хэвлэлүүд өөр, өөрсдийнхөөрөө тайлбар хийсэн. Ингэхдээ мушгин гуйвуулсан” гэв.

Мөн сүүлийн үед олны шүүмжлэлийг дагуулаад байгаа давхар харьяаллын асуудлаар ярихдаа “Өдрийн сонины сэтгүүлч давхар харьяаллын асуудлаар өөрийнхөө санаа бодлыг илэрхийлсэн нийтлэлийг бичсэн. Ингэхдээ давхар харьяаллыг дэмжиж бичсэн байсан. Уг нийтлэлийг миний зурагтай гаргасан. Үүнийг Ц.Мөнх-Оргил ярилцлага өгсөн мэтээр мэдээллийг тараажээ. Уг асуудал сошиал болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр нилээн шүүмжлэл дагуулсан байна” гэлээ.

Давхар харьяаллын асуудлаар Засгийн газар судалгаа хийж байна. Бид энэ асуудлыг судлах шаардлага гарсан. Өнгөрсөн наймдугаар сарын сүүлээр гадаадад амьдарч байгаа 130 гаруй мянган монгол иргэний төлөөлөл болсон 400 гаруй ТББ Монгол улсад чуулга уулзалтаа хийсэн. Тус ТББ-аас Засгийн газарт хоёр асуудлыг дэвшүүлсэн. Нэгдүгээрт зарим тохиолдолд монголчуудыгаа буцаагаад харьяалалд нь аваачээ гэдэг хүсэлтийг тавьсан. Үүнийг бид судалж үзэж байгаа юм.

Энэ олон хүн хүсэлт тавьж байгааг бид судлахаас өөр аргагүй. Түүнээс биш Монголын Засгийн газар олон мянган гадаадын иргэн тэр дундаа хятад иргэдийг Монголын иргэн болгох гэсэнгүй. Дэлхийд 172 оронд судалгаа хийж үзэхэд 50 улс нь давхар харьяаллыг зөвшөөрч байна. 71 улс нь зарим тохиолдолд зөвшөөрдөг 51 улс нь зөвшөөрдөггүй. Монгол улс зөвшөөрдөггүй 51 улсын тоонд ордог. Хятад ч мөн адил. Тэгэхээр Хятадын иргэдийг Монголын давхар харьяалалтай болгоно гэдэг нь худал мэдээлэл юм. Бид зарим тохиолдолд зөвшөөрдөг 71 улсын тоонд орох уу гэдгийг судалж байна. Монгол улсын иргэн байж байгаад харьяалалаа алдсан зарим хүмүүсийг давхар харьяалалтай Монголын иргэн болгох асуудал болон гадаадад төрсөн монгол хүүхдийг давхар харьяаллаар монгол иргэн болгох асуудлыг судалж байна. Монгол аав, ээжтэй мөртлөө гадаадад төрөөд тэр улсынхаа иргэнээр бүртгүүлсэн хүүхдүүдийг давхар Монгол улсын иргэн болгох асуудлыг судалж байна. Түүнээс биш гадны иргэдийг Монголын иргэн болгохгүй” гэлээ. Одоогоор энэ асуудлаар судалгаа хийж байгаа. Хаврын чуулганаар энэ асуудлыг хэлэлцээд шаардлагатай гэж үзвэл хуулийн төсөл өргөн барина.

Мөн тэрбээр дөрвөн дипломат төлөөлөгчийн газар татан буулгах асуудлаар байр сууриа илэрхийлсэн юм. Энэ талаар "Дөрвөн дипломат төлөөлөгчийн газрыг татан буулгах асуудлыг бид Засгийн газарт өргөн барьж, Засгийн газар дэмжсэн. Үүнийг маргаашаас эхлэн УИХ дээр хэлэлцэнэ.

Яагаад ингэх шаардлага гарсан гэхээр энэ бол УИХ-аас өгсөн үүрэг даалгавар Монгол Улсын Гадаад бодлогын Аюулгүй байдлын байнгын хорооны 2016 оны 11 дүгээр сарын 23-ны өдрийн 08 тоот тогтоолоор Монгол Улсаас гадаад улсад суугаа дипломат төлөөлөгчийн газруудын үндсэн чиг үүрэг ажлын ачаалал зэрэгт үнэлэлт дүгнэлт өгсний үндсэн дээр тэдгээрийн ач холбогдол байршлийг шинэчлэн тодотгож, шаардлагатай бол зарим дипломат төлөөлөгчийн газрыг татан буулгах, өөрчлөн зохион байгуулах санал ирүүлэх үүрэг өгсөн. Мөн холбогдох арга хэмжээнүүдийг 2016 оны 12 дугаар сард багтаан төлөвлөн хэрэгжүүлж, энэ тогтоолын хэрэгжилтийг 2017 оны нэгдүгээр сарын 10-ны өдрийн байнгын хорооны худалдаанд танилцуул гэсэн даалгавартай учир бид үүнийг биелүүлсэн.

Хоёрдугаарт Засгийн газраас бүх яам агенлагууддаа хэмнэлтийн горимт шилжиж ажиллахыг даалгасан. Үүний дагуу бид зардал хэмнэж байна гэж ойлгож болно.

Гуравдугаар 2017 онд гадаад харилцааны салбарын улсын батлагдсан төсөв 14 тэрбумаар хэмнэгдсэн. Одоо байгаа төсвөө хэрэгжүүлээд явах гэхээр зөвхөн өнөөдрийн байдлаар төсөв батлагдсан өдөр өнөөдөр хоёрын хооронд буюу нэг сарын дотор зөвхөн ханшийн зөрүүгээс 1,2 сая доллар алдаж байна. Төсөв батлагдах үед долларын ханш 2350 төгрөгтэй тэнцэж байсан. Харин Монголбанкны 12 дугаар сарын 25-ны өдрийн ханшид 2490 төгрөг болчихоод байна.

Тиймээс бид хүссэн хүсээгүй хэмнэлтийн горимд шилжиж, дөрвөн газрыг сонгож татан буулгахаар судалж байна.

Дипломат төлөөлөгчийн газрыг татан буулгах, байгуулах нь УИХ-ын эрх мэдлийн асуудал. Харин Засгийн газар судлаж үзэхдээ харилцан ажиллах зарчмыг баримтлаж байгаа. Өөрөөр хэлбэл Ветнам улс Монгол Улсад элчин сайдын яамтай байвал бид тухайн улсад элчин сайдын яамтай байна гэсэн үг юм. Тэгэхээр Монгол Улсад элчин сайдын яамгүй байгаа орнуудыг судалж үзсэн. Ингээд юуны өмнө улс орнуудын улс төрийн эдийн засгийн харилцааны түвшин, тэнд ажиллаж амьдарч байгаа Монгол Улсын иргэдийн тоо, манай бусад элчин сайдын яамны хавсараад хийх бололцоо зэргийг харгалзан үзээд Индонез улс /Манай улсын 27 иргэн ажиллаж амьдардаг/, Бразил /25 иргэн/ байна. Мөн худалдаа эргэлт 10 сая долларт эргэлдэж байна. Улс төрийн харилцаа бага атлаа жилдээ 400-500 мянган долларын зардал гаргаж байгаа учраас Индонез, Бразил, Хайлаар, Японы Оосако дахь элчин сайдын яамаа татан буулгая гэсэн саналуудыг оруулж байгаа юм. Ингэснээр хагас жилдээ 0,8- 1 сая долларын хэмнэлт гаргах юм.

Ийм шийдвэр гаргаад УИХ-д өргөн барьснаа бид дээрх орнуудын гадаад харилцааны яамны удирдах албан тушаалтнуудад мэдэгдсэн. Түншүүд маань ч ойлгож хүлээж авч байгаа.

Хайлаар дахь консулын газраа татан буулгаад Шинхайд консулын газар байгуулах саналтай байгаа аж. Учир нь өнөөдөр Хайлаарт Монгол Улсын 7-10 иргэн байнга оршин сууж, амьдардаг байна. Харин Шинхайд зөвхөн оюутан гэхэд л 700 Монгол оюутан байгаа юм. Тиймээс иргэд хаана байна тэнд л үйлчилгээгээ үзүүлж, консулын газраа байгуулах нь зүйтэй гэж үзсэн гэдгээ салбарын сайд нь дуулгалаа.

Б.Энхжин