Идэр есийн жавар тачигнаж, хотын утаа өтгөрч байгаа цаг үе. Утаа тортгоос зугтан өөрийгөө болон үр хүүхдээ эрүүл агаарт гаргах нь эрхэм ажил болчихоод байгаа юм. Хэн хүнгүй цэвэр агаар хүсэх энэ л үеэр редакцийн даалгавар өвөртлөн Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын зүг хөлгийн жолоо залж, аяны дөрөө жийлээ.

Угааранбаатраас холдож, агаар салхинд гарч байгаадаа олзуурхаж, их хотынхоо нүргээнээс хэсэг хугацаанд ч болов холдох бас л нэгэн аз гэлтэй. Учир нь, нийслэлийн уугуул бидний хувьд орон нутгийн томилолтоор явна гэдэг багахан завшаан гэхэд болно. Ийнхүү баасан гарагт Мандал сум руу аяны жолоо заллаа. Цагаан дээлээ өмссөн хөвчин дэлхий, хараа булаах тал нутаг, сүрлэг өндөр хайрхнаараа бахархан явлаа. Цэвэр тунгалаг агаар гэдгийг ч ёстой нэг цээж дүүрэн амьсгалж, утаанд ядарч туйлдсан уушгиа ч баярлуулав.

Энэ мэт олон зүйлийг нуршилгүй Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын үүх түүх, өнөөгийн байдалтай танилцуулах нь зүйтэй биз ээ. Сэлэнгэ аймгийн Мандал сум нь 1911-1915 онд Богд хаант Монгол Улсын үед Түшээт хан аймгийн Баатар бэйлийн хошуу, 1916-1924 онд Баатар вангийн хошуу хэмээх нэртэй байсан нь түүхийн шаргал хуудаснаа дурайн үлджээ. Харин ардын засгийн газар байгуулагдсанаар 1924 оны 68-р тогтоолоор Баатар вангийн хошууны Мандал сум, 1961 онд АИХ-ын тэргүүлэгчдийн нэгдүгээр сарын 9-ны өдрийн 7 дугаар зарлигаар Зүүнхарааг хот болгож хотын захиргааг байгуулсан байдаг. 1968 онд БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгчдийн нэгдүгээр сарын 13-ны өдрийн 9 дүгээр зарлигаар Мандал сумыг Зүүнхараагийн САА-г харьяалсан сум болгож тус сумын төвийг Зүүнхараад шилжүүлжээ. Хожим буюу 1994 оны тавдугаар сарын 6-нд УИХ-ын 36-р тогтоолоор Сэлэнгэ аймгийн Зүүнхараа хотыг Мандал суманд нэгтгэн, Мандал сум гэж нэрлэснээс хойш өнөөдөртэй золгоод байгаа юм. Сумын анхны Засаг даргаар Ж.Дорж хэмээх хүн ажиллаж байсан бол Хотын Ардын Депутатуудын Хорооны Гүйцэтгэх Захиргааны даргаар Н.Намсрай, Ж.Дашдорж, О.Лувсандондов, М.Жамъяан, Р.Цэдэндорж нар ажиллаж байсан түүхтэй.

Тус сум нийслэлээс 174 км зайтай бөгөөд 27 мянган хүн амтай, 600 орчим аж ахуйн нэгжтэй, авто болон төмөр замаар Дархан-Уул, Орхон, Сэлэнгэ аймагтай холбогддог аж.  Мөн мал аж ахуй хөгжсөн учир 23 мянга гаруй мал, мянга гаруй гахайтай. Мандал сум нь өдгөө есөн баг, хоёр тосгонтой. Нийт 27 мянга гаруй хүн амтай гэсэн бүртгэл бий. Гэхдээ дээрх тоо дээш хэлбэлздэг гэх яриа гарсан. Учир нь, тоонд тоологдохгүй үлддэг хэсэг ч бий гэлцэх юм билээ.

Сэлэнгэ аймгийн Мандал сум орох хоёр цаг гаруйн хугацаанд дээрх түүхтэй танилцаж, түүхийн шаргал хуудаснаас багахан ч болов эргүүлж явсаар сумын төвд ирлээ. Зүүнхараа төвтэй Мандал сумтай анх удаагаа танилцаж байгаа болоод ч тэр үү юм бүхнийг нь сонирхож үзэх сэдэл толгойд эргэлдэнэ. Мандал сумын зүг  хөтлөх замд Ширхэнцэг толгой угтан золгоно. Улаанбаатарын бидэнд бол Зайсан толгой гэсэн үг. Энэ толгойн түүх ч бас сонирхол ихэд татсан юм. Харахад хэвтэж буй арслан мэт харагдах тэрхүү толгой нэгэн хааны хүү байсан аж. Эцэгтээ гомдон эх нутгаасаа холдон явах, зугтах гэхэд аав нь түүнийг нутаг уснаас нь явуулахгүйн тулд тушаал буулгаснаар Хэрх уул бий болсон юм байна. Ийм нэгэн сайхан домог сонсон хэвтэж буй арслан мэт сүрлэг толгойг биширсээр төвд ирсэн юм.

Хүн амын тоогоороо Монголын аль ч суманд байхааргүй гэж хэлж болохоор  тус сум хөгжил дэвшлийн зүгт хурдлан байгаа нь ажиглагдана. Дээх нь үед орос ах нарын суурьшсан бүсэд эдүгээ мал, аж ахуй, газар тариалан эрхлэх өрхүүд бий болж. Хэзээнээсээ зүгээр суудаггүй Зүүнхараа, Мандал сумынхан өөрсдийн хэрэгцээт үр тариа, хүнсний ногоо, махны хэрэгцээгээ  бүрэн хангадаг байна. Мөн тус сумын төвд есөн давхар байшин баригдсан нь ихэд сонин харагдах. Яагаад гэвэл аль ч суманд өндөр байшин харахгүй гэхэд хилсдэхгүй. Тав, зургаан давхар бол элбэг юм билээ. Барьж байгуулсан орон сууц хүрэлцээ муутай учир байртай болох гэсэн иргэдийн хүсэлт өдөр бүр нэмэгдсээр байгаа гэнэ. Тиймээс орон сууцны хороолол барих асуудалд ч анхаарч эхэлсэн гэдгийг сумын Засаг дарга Н.Лхагвадорж дуулгасан. Мөн сум доторхи зам, шугам сүлжээг шинэчлэх ажил ч эхлэхэд бэлэн, ТЭЗҮ нь батлагдчихсан байгаа юм билээ. Энэ ажлыг орон нутгийн боловсон хүчнүүдийнхээ туслалцаатай хийж гүйцэтгэн, хэрэгжүүлэх чиглэлдээ оржээ.

Аймгийн төсвийн чамгүй хэсгийг бүрдүүлдэг Мандалчууд элдвийн бодолд сатааралгүй тус тусын ажлаа хийж, орон нутгийнхаа хөгжилд хувь нэмрээ оруулсаар явна. Самрын татвараар өнгөрөгч онд тэрбум хол давсан орлого бүрдүүлж чадсан бол энэ онд 780 гаруй сая төгрөг бүрдүүлээд байгаа дуулдав. Баян хангайн хишгээрээ ийм хэмжээний төсөв бүрдүүлэн сумаа хөгжүүлж, зарцуулаад явж байгаа нь хэд билээ. Зарим сум хүн ам гэх юмгүй болсон  сураг дуулддаг. Тэгвэл Мандал суманд хүн амын төвлөрөл бий болж, хөгжлийн шинэ суурьшлын бүс бий болох цаг иржээ. Мал аж ахуй, газар тариалан чамгүй хөгжсөн нутагт их дээд сургууль ч бий болгоход буруудахгүй мэт санагдсан. Ялангуяа ХААИС-ийн нэгээхэн хэсэг салбарыг тус нутагт байгуулбал ядаж л мал, газар тариалангийн анги нь практик дадлагаа хийж, эрдэм номоо төвөггүй үзэх нь тодорхой. Энэ мэтээр тус сумыг гадны хүнээр нүдээр харж, дүгнэж  явлаа.

Зүүнхараа, Мандал сумыг эчнээ таних миний бие ийнхүү хангайн сайхан нутагт түр саатаад буцахдаа сэтгэлд буусан бодлоо бичиж уншигч авхай та бүхэндээ дэлгэж, үүх түүхээс  нь бага ч болов  хуваалцаж, өнөө цагийн дүр төрхийг нь харуулах гэж чадан ядан үг холбож байгаа минь энэ. Их хотынхоо зүг  буцах замдаа сайжруулсан шороон замаар туучих үед төвийн замтай хэзээ холбогдохыг сонирхоход трассыг нь гаргасан гэдгийг нутгийн залуугаас сонссон юм. Харин төсөв хөрөнгөний асуудлыг аймаг, төрийн эрх барих дээд байгууллагаас шийдэхгүй бол сум дангаар хийж хүчрэхгүй хэмээсэн. Аймаг орон нутгууд нийслэлтэй хатуу хучилттай замаар холбогдсон энэ цагт 30 орчим мянган хүн амтай том сумыг яагаад төв замтай нь холбож чадаагүй нь хачирхалтай. Үндсэн 30 гаруйхан км зам барих нь төр засгийнханд нэг их хүндрэл үүсгэхгүй байлтай. Учир нь, орон нутагтаа оршин суугаа иргэдийн хувьд маш чухал зүйлийн нэг бол зам. Зам дагаж хөгжил ирдэг нь ч тодорхой.

Мандал сум, Зүүнхараа хоттой давчуухан хугацаанд танилцсан сэтгүүлч миний бие дээрх бодлыг тээсээр өсч төрсөн их хотдоо эргэн ирлээ.

Э.Мөнгөнбаяр