Үндсэн Хуулийн Цэцийн хуралдаан 09.30 цагт эхэллээ. Энэ удаагийн хуралдаанаар нэр бүхий иргэд Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцэд хандаж Улсын Их Хурлаас 2018 оны зургадугаар сарын 28-ны өдөр 62 дугаар тогтоол гаргаж Улсын Их Хурлын сонгуулийн 42 дугаар тойрогт нөхөн сонгууль товлон, санал авах өдрийг тогтоохдоо иргэний тэгш байдлын зарчмыг алдагдуулж зарим иргэдийн сонгогдох эрхийг зөрчсөн, улмаар уг тогтоол нь Үндсэн хуулийн хэд хэдэн заалтад нийцээгүй байна гэсэн өргөдөл, мэдээлэл ирүүлсэнг хэлэлцлээ.

Хуралдаанд гомдол гаргагч талаас Иргэн Э.Энхцэцэг, мэдээлэл гаргагч иргэн Б.Оюу, А.Гүлым нар оролцлоо. Харин нөгөө талаас УИХ-ын гишүүн, Төрийн Байгуулалтын Байнгын Хорооны Дарга Д.Лүндээжанцан бие төлөөлөгчөөр ирсэн байлаа.

Хурал эхлэхэд гомдол гаргагч тал буюу иргэн Э.Энхцэцэг өргөдөл, гомдолдоо хавсаргасан баримтуудыг танилцуулсан юм. Тэрбээр “2018 оны зургадугаар сарын 28-ны өдрийн 62 дугаар тогтоолын нэг, хоёр дахь заалтаар Хэнтий аймгийн 42 дугаар тойргийн нөхөн сонгуулийг 2018 оны долдугаар сарын нэгний өдрөөс товлон, зарлаж санал авах өдрийг мөн оны 10 дугаар сарын 07-ны өдрөөр тогтоосон ба энэ тогтоолын гурав дахь заалтад тогтоолын хэрэгжих хугацааг заасан байна. Миний бие төрийн жинхэнэ албан хаагч бөгөөд Үндсэн хуульд заасан төрийн байгууллагад сонгогдох эрхийн дагуу энэхүү нөхөн сонгуульд нэр дэвшихээр шийдээд байгаа юм. Нөхөн сонгуулийг Сонгуулийн тухай хуулийн 18.1 хэсэгт энэ хуульд нийцүүлэн УИХ товлон зарлахаар зохицуулсан байна. Үндсэн хууль болон Сонгуулийн тухай хуульд УИХ-ын ээлжит сонгуулийг дөрвөн жил тутамд явагдахаар цаг хугацааг нь тодорхой заасан бөгөөд иргэн сонгуульд нэр дэвших эсэхээ эртнээс шийдэж, хуулиар тогтоосон шаардлагыг ханган оролцох боломжтой байдаг.

Харин нөхөн сонгууль нь Сонгуулийн тухай хуулийн наймдугаар зүйлийн долоо болон 137 дугаар зүйлийн зургаа дахь хэсэгт зааснаар УИХ-ын гишүүнээс чөлөөлөгдсөн, гишүүнийг эргүүлэн татсан, гишүүнээс чөлөөлөгдсөн тохиолдолд оронд гарсан суудлыг нөхөх зорилгоор явагдах бөгөөд нөхөн сонгууль явагдах эсэхийг урьдчилан тааж, мэдэх боломжгүй байдаг болно. Гэтэл энэ удаа нөхөн сонгууль зарлахад Сонгуулийн тухай хуульд товлон зарласан нөхөн сонгуульд төрийн албан хаагчийг хэрхэн оролцуулах тухай зохицуулалт огт тусгагдаагүй байна. Сонгуулийн тухай хуулийн 125 дугаар зүйлийн тав дахь хэсэгт “Төрийн жинхэнэ албан хаагч, болон төрийн албаны удирдах албан тушаалтан, төрийн болон орон нутгийн өмч, төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн дарга, захирал, дэд захирал нь УИХ-ын гишүүнд нэр дэвших бол сонгуулийн жилийн нэгдүгээр сарын нэгний өдрөөс өмнө төрийн алба болон ажил албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх тухай хүсэлтээ эрх бүхий этгээдэд гаргасан байх ба сонгуулийн жилийн нэгдүгээр сарын 31-нээс хойш ажил үүргээ гүйцэтгээгүй байна” гэж тус тус заасан. Дээрх хуулиудын зохицуулалтаас үзэхэд ээлжит сонгуульд нэр дэвших төрийн жинхэнэ албан хаагч нь Сонгуулийн жилийн нэгдүгээр сарын нэгний өдрөөс өмнө гэж төрийн албанаас чөлөөлөгдсөн байх хугацааг тус тус тодорхой заасан байна. Гэтэл нөхөн сонгуульд Төрийн жинхэнэ албан хаагчид хэзээ, хэрхэн ажлаасаа чөлөөлөгдөн оролцох зохицуулалтыг орхигдуулснаас төрийн байгууллагад ажиллаж буй албан хаагчид дээр дурдсан шаардлагыг хангаж чадахгүй тул сонгуульд оролцох боломжгүй болоод байна.

Иймд төрөөс Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг хангахуйц хууль зүйн баталгааг бүрдүүлэх үүргийн дагуу төрийн жинхэнэ албан хаагчийг нөхөн сонгуульд оролцуулах зохицуулалтыг тодорхой болгосны үндсэн дээр тус нөхөн сонгуулийг зарлах нь Үндсэн хуульд нийцэх бөгөөд улмаар төрийн жинхэнэ албан хаагчид хуулиар олгогдсон сонгогдох эрхээ эдлэх хууль зүйн баталгаа бүрдэх юм” гэв.

Нөгөө талаас оролцож буй бие төлөөлөгч УИХ-ын гишүүн, Төрийн Байгуулалтын Байнгын Хорооны Дарга Д.Лүндээжанцан “Ер энэ Сонгуулийн хууль бол их хэцүү хууль юм байна. 28 жилийн хугацаанд Сонгуулийн хуулийг хийх, боловсруулах ажилд оролцож явахад  тогтолцоон дээр хамгийн их маргаан үүсдэг. Гадаад орны туршлагыг их судалсан хүний хувьд хэлэхэд манай өнөөгийн нөхцөлд хамгийн том зовлон бол нэг тогтолцооноос нөгөө тогтолцоонд шилжиж байгаа үед өргөн уудам газар нутаг, засаг захиргааны олон нэгж, цөөн сонгогч, олон нэр дэвшигч, амьжиргааны түвшин, сонгогчдын боловсрол гэх мэтчилэн олон хүчин зүйлүүдийн нөлөө орсон учраас төрийн албан хаагчдад хязгаарлалтыг тавьсан байгаа юм.

Мөн нөхөн сонгууль зарлах нөхцөл байдлыг яаж үүсэхийг хэлж тааварлашгүй байсан юм . Ингээд хаврын чуулган дуусаж байхад нөхөн сонгууль цаг хугацааны хайчинд орсон. Төрийн албан хаагчид нөхөн сонгуульд орох нөхцөл боломжийг бид хараагүй биш харсан. Энэ хүмүүсийн ярианаас ойлгоход төрийн албан хаагч ээлжит сонгуульд нэр дэвших боломжтой байдаг, нөхөн сонгуульд нэр дэвших боломжгүй байдаг. Тиймээс ялгавартай хандлаа гэж байх шиг байна. Бид бол хуулиа барьсан. Сонгуулийн хууль огт зөрчигдөөгүй байгаа. Мөн Сонгуулийн хуулиар асуудлыг зохицуулах, хуулийн дагуу шийдвэрлэсэн. Харин үүнийг нэг мөсөн зохицуулчихаж болдоггүй юм уу гэх асуудал яригдаж байгаа. Гэвч хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах асуудал дор хаяж 90-120 хоногийг туулна. Хуулиа санаачилна, байгууллагуудаас санал авна, Улс төрийн намуудтай зөвшилцөнө, УИХ-д өргөн барина гэх мэт олон ажил гарна. УИХ-д сонгуулийн хуулийг боловсруулах ажлын хэсэг ажиллаж байна. Энэ ажлаар УИХ-ын сонгуулийн хууль, Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хууль, Орон нутгийн сонгуулийн хууль гэсэн гурван хуулийг салгаж тус тусад нь хийгээд онцлог онцлогийг нь дотор нь шингээж маргаангүй хуучнаараа явсан нь дээр юм байна гэсэн ойлголтод хүрээд байгаа.

Хоёрдугаарт сонгууль яагаад зарласан бэ гэх асуулт байна. Цаг хугацааны хувьд давчуу байсан тул 45-аас доошгүй хоногоос өмнө сонгуулийг зарлах асуудал гарсан. Дээр нь нэр дэвшигчийн эрхээс гадна, тухайн тойргийн сонгогчдын эрх ашгийн асуудал яригдана. Хэрвээ УИХ энэ сонгуулийг зарлаагүй бол би энд мөн л ялгаагүй ингээд сууж байх байсан. Ямартай ч энэ сонголтыг хийсэн юм” гэв.

Ингээд Улсын Их Хурал 2018 оны 62 дугаар тогтоол гаргасан нь төрийн албанд ажиллаж буй иргэдийн сонгогдох эрхийг хязгаарлах, тэгш бус байдлыг үүсгэхээр байна гэсэн шийдвэрийг Цэцийн өнөөдрийн хуралдаанаас гаргалаа. Тодруулбал, Улсын Их Хурал нөхөн сонгууль товлон зарлахдаа, Үндсэн хуулийн Арван есдүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэгт “төрөөс хүний эрх, эрх чөлөөг хангахуйц хууль зүйн болон бусад баталгааг бүрдүүлэх үүргийг иргэнийхээ өмнө хариуцна”, Долдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт “Үндсэн хуульд төрийн байгууллагын бусад шийдвэр бүрнээ нийцсэн байвал зохино” гэж заасныг зөрчиж, улмаар Үндсэн хуульд заасан шударга ёс, тэгш байдлын зарчим алдагдах, иргэдийн төрийн байгууллагад сонгогдох эрх зөрчигдөх нөхцөл бүрдүүлсэн байна хэмээн Үндсэн хуулийн цэц дүгнэж, дээрх УИХ-ын тогтоолыг түдгэлзүүлэхээр шийдвэрлэв.

Түүнчлэн Улсын Их Хурал Улсын Их Хурлын гишүүний нөхөн сонгууль товлон зарлах шийдвэр гаргахдаа иргэдийнхээ төрийн байгууллагад сонгогдох эрхийг хангах хууль зүйн баталгааг бүрдүүлж холбогдох зохицуулалтыг тодорхой болгох, хийдлийг арилгах шаардлага байгаа талаар Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлтэд тэмдэглэжээ. Ингэснээр УИХ-ын сонгууль ирэх оны зургадугаар сар хүртэл хойшлогдох нөхцөл үүслээ.

Л.Сайнбаяр