УИХ-ын гишүүн Л.Оюун-Эрдэнээс цаг үеийн асуудлаар тодрууллаа.

-УИХ-ын дарга М.Энхболдыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөллөө. Сар шинээс өмнө УИХ-ын дараагийн даргын асуудал яригдах уу. Энэ асуудал цаашид хэрхэн үргэлжлэх бол?

-Өнгөрсөн зунаас хойш УИХ-ын даргыг огцруулах тухай яригдлаа. Төрийн ажлыг тодорхой хэмжээнд гацаах нөхцөл байдал үүссэн бол албан ёсоор нийт иргэдээсээ уучлалт гуйж байна. М.Энхболд даргын хэлсэн үгийг маш анхааралтай сонслоо. Ихэнх зүйлтэй нь санал нэг байна. Магадгүй буруу зөрүү ойлголцсон зүйл байж магадгүй. Гэхдээ би “Энэ үйлдэлдээ ард түмнээсээ уучлалт гуйж байна” гээд хэлчих болов уу гэж хүлээлээ. Яагаад гэвэл, энэ үйлдэл улс төрийн жишиг байх ёстой. Хүн ямар ч албан тушаалд томилогдож, бууж болно. Би анхнаасаа М.Энхболд гэдэг хувь хүнтэй тэмцээгүй. Харин улс төрийн шинэ жишиг тогтоосой гэж энэ асуудлыг гаргаж тавьсан. Энэ асуудлыг хууль хяналтын байгууллагынхан гаргаж тавьсанаар том сургамжийг авсан байх. Цаашдаа ямар ч зүйл хяналттай, амаргүй нөхцөл байдал дундуур явна.  Үүнийг ойлгож байгаа гэдэгт итгэлтэй байна. УИХ-ын гишүүд өөрсдөдөө давуу байдал үүсгэвэл энэ нь эрүүгийн ял хэрэг болж хувирдгийг ойлгосон байх. Бид тэмцлээ зогсоохгүй. Цаашдаа ЖДҮХС болон бусад сангуудтай холбоотой асуудлын эх үндэс хаанаас тавигдав. Т.Бадамжунай, “Алтай” констрагшины Х.Бат-Эрдэнэ нар болон сая Д.Эрдэнэбат үгэндээ онцоллоо. “Банкан дээр байсан зүйлийг яаманд авчирсан гээд олон зүйлийг бид гаргаж тавих болно. Хууль хяналтын байгууллага өөрсдөө авилгын үндэс болсон байж болзошгүй баримт бидэнд ирсэн. Энэ асуудлаар бид нийтийн сонсгол зохион байгуулна. Шинэ УИХ-ын дарга яаралтай сонгогдох ёстой байх. Би хэлж байгаа. Өмнө нь яригдаж байсан. Тухайлбал Эрдэнэтийн 49 хувьтай холбоотой асуудал яагаад хэрэгжихгүй байна. Стандарт банктай холбоотой яригсан асуудал юу болов, яагаад замхрав. Үнэ тогтворжуулах хөтөлбөртэй холбоотой, тухайлбал концесстой, орд газруудтай холбоотой асуудал усанд хаясан чулуу шиг алга боллоо. Энэ асуудлыг дахиж сэргээж тавих болно. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд шинэ томилогдох УИХ-ын даргаас хамтдаа шаардах болно. Миний бодлоор “Шүдгүй арслан болоод байна” гэдэг ч юм уу эсвэл “Асуудал ярихаар бахиар хавчиж хөдлөхгүй байна” гэдэг зүйл одоо байхгүй байх ёстой.

Учир нь парламентын 40 гишүүн дэмжиж байна гэдэг бол парламентын олонх хууль тогтоох дээд байгууллага, хууль хяналтын байгууллагад тодорхой хэмжээний хариуцлага тооцох боломжтой. Үндсэн хуулиар эрх нь олгогдсон Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, хууль тогтоох байгууллагын эрх мэдэл, нийгмийн шударга ёсны хүсэмжлэл гэдэг зүйл рүү чиглээсэй гэж бодож байна. Аль нэгэн байдлаар сунжруулах, хоорондоо хуйвалдаж аргацааж цаг өнгөрөөх соёл энэ хүрээд цэг тавигдаасай гэж чин сэтгэлээсээ хүсч байна. Монгол Улсад ийм зүйл дээр дохио өгөх цаг нь болсон. Гэхдээ М.Энхболд гэдэг хүн огцроод бүх зүйл сайхан болно гэж би хэзээ ч хэлж байгаагүй. Тэгж ч бодохгүй байна. Цаашдаа амаргүй тэмцэл дундуур явах байх. Гэхдээ өнгөрсөн хугацаанд миний хувьд нэг зүйлд баяртай байгаа. Тэр нь асуудлууд нийтэд ил болсоор байсан явдал юм. Цаашдаа олон асуудлууд ил болсоор байх болно. Засгийн газар, Таван толгой, Оюу толгойтой холбоотой олон баримтууд байдаг юм билээ. Үүнийг УИХ-ын гишүүн болсныхоо дараа хараад харамсах сэтгэл төрсөн. Нийгэмд буруу ойлгогдож хэлмэгдэж яваа хүмүүс ч бий. Үүнийг нэг мөр тайлбарлаад явдаг жишиг рүү нийгэм ороосой. Ингэхдээ нам харгалзахгүйгээр ийм жишгээр яваасай. Ганцаараа ч юм уу, эсвэл тавуулаа ч юм уу, дөчүүлээ нийлээд  энэ асуудал явахгүй байх нөхцөл байдал байсан юм шүү. Үүнийг та бүхэн минь харж ойлгосон байх. Тиймээс арга буюу хууль санаачилсан.

-УИХ-ын дараагийн дарга хэн болох вэ?

-Яг өнөөдрийн байдлаар энэ, тэр хүнийг болгоно болгохгүй гэсэн нэг ч уулзалтад би ороогүй. Дүрмийнхээ дагуу МАН-ын Удирдах зөвлөл хуралдах ёстой. Үүний дараа УИХ дахь МАН-ын бүлэг хуралдана. Хэрвээ шаардлагатай гэвэл МАН-ын Бага хурал хуралдаж магадгүй. Гэхдээ хуульд ийм заалт байхгүй. Миний хувьд нийгмийнхээ хүлээлтэд тохирох хүнийг гаргаж тавиасай. Тэгэхгүй бол дахиад хуйвалдана гэдэг ч юм уу, “энэ маань ийм албан тушаал аваагүй үлдсэн юм хөөрхий”, “энэ хүнийг гаргахгүй бол балрах гээд байна” гэдэг ч юм уу хөшигний ар дахь байдлаар битгий хандаасай. Хэн нийгмийн хүлээж байгаа асуудал дээр нэг жилийн дотор хурдтай ажиллаж чадах вэ гэдэг тэр хүнээ л гаргаж тавих хэрэгтэй.

-Таны хувьд хэнийг болоосой гэж бодож байна?

-Нөхөдтэйгөө зөвлөлдсөний дараа нэрээ хэлэх ёстой. Юутай ч нийгмийнхээ хандлагыг ойлгодог хүн байгаасай гэж бодож байна. Хоёрдугаарт, олон сонгогдсон хүн байгаасай гэсэн бодолтой байгаа. Энэ суудал том өндөр босготой байх ёстой шүү дээ.

-Таны нэр дараагийн дарга болох хүмүүсийн нэрсийн дунд яваа шүү дээ?

-Миний хувьд албан тушаалын төлөө явсан зүйлгүй. УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод албан тушаалын хойноос шунан дурладаг байж болохгүй гэж би хувьдаа боддог. Төрийн сайд ч гэсэн яг үнэндээ өндөр босго. Нөгөө талаараа сайд л биш бол УИХ-ын гишүүний ажил ажил биш гэж боддог ах нар маань болиосой. Хууль тогтоох, төлөөлөх эрхэм үүргээ хийсэн шиг хийдэг байгаасай.

Байшингийнхаа суурийг буруу тавьсан. Жишээлбэл, Ж.Эрдэнэбат гэж залууг үгүйсгэж байгаа юм биш. Гэхдээ шууд Ерөнхий сайд болох хэмжээнд бэлтгэгдсэн боловсон хүчин байгаагүй. Хэрэв Ж.Эрдэнэбатад Ерөнхий сайдын албан тушаалыг өгсөн бол намын даргын албан тушаалыг давхар улс төрийн эрх мэдэлтэй нь өгөх ёстой гэж боддог. Би өнөөдрийг хүртэл П.Сэргэлэн, Ганхүү, Өнөрболор, Анандбазар зэрэг хүмүүс ямар шалгуураар Монгол Улсын сайд хэмээх эрхэм хүндтэй албан тушаалд дэвшснийг ойлгоогүй. Улс төрд цаашид ийм зүйл байж болохгүй. Үүнээс болоод энэ асуудал үүссэн. Өнгөрсөн хугацаанд бид хоёрын хооронд олон маргаан болж байсан. Үүнийг манай намын хүмүүс мэднэ. Бид олон зүйл дээр зарчмын байр суурь зөрүүтэй байсан. Гэхдээ үүнээс болсон юм биш. Энэ дээр л алдсан гэж бодож байна. Шүүхэд өгсөн байна лээ. Шүүх дээр шаардлагатай зарим материалыг гаргана гэж бодож байна.

-Монголын зэс корпорациас таныг хариуцлагагүй мэдээлэл хийлээ гэж шүүмжилсэн.

-Монголын зэс корпораци өөрсдөө маш хариуцлагагүй үйлдэл хийсэн. Тэр материалыг бидэнд өгсний дараа нягталж үзэхэд үнэн байсан. Материал нь нотариатаар батлагдсан байсан. Бүртгэлийн газарт бүртгүүлэхээр ирсэн байна лээ. Би УБЕГ-ын даргаас тодруулга авсан. Нөхцөл байдал хүндрээд ирэхээр шүүхийн шатанд яваа асуудлууд хүндэрч, УИХ-ын тогтоол хэрэгжиж магадгүй гэсэн болгоомжлол байсан учраас П өөр дээрээ байгаа зуун хувийн нэрлэсэн хувьцааг Сингапур уруу шилжүүлэх үйлдэл хийсэн. Харин нэр дурдагдсан охин бол орчуулгын товчоонд ажилладаг туслах нь юм шиг байна лээ.

Иргэний хуулийн дагуу өөртэйгөө хэлцэл хийж болохгүй тул ийм арга хэрэглэсэн. Нөгөө талаар 400 орчим сая ам.доллараар нэрлэгдсэн ордыг буулгаж 40 орчим сая доллар болгосон байгаа юм. Хэрэв бүртгэгдсэн бол 40 сая америк ам.доллараар стратегийн ордыг аль нэг улсад худалдах эрх зүйн орчин бүрдэх нөхцөл үүссэн. Монгол Улсын хуулийн дагуу шийдэгдэх боломжгүй болно. Монголд бэлэн мөнгөний урсгал гэхээр Оюу толгой, Тавантолгой, Эрдэнэт гээд гурван орд түүний дагуу байх стратегийн ордууд байна. Энэ чинь зөвхөн Эрдэнэтийн 49 хувь биш. Энэ нэгдсэн багцад Монголросцеветмит тэр чигтээ, Хөтөлийн цемент, Багануур хувьцаат компани багтаж байгаа. Үүнийгээ улс төр руу оруулж, лоббидох замаар асуудлыг шийдэж байгааг МАНАН гэж нэрлээд байгаа юм.

-МАНАН-г задлахад хэр хугацаа шаардагдана гэж бодож байна вэ?

-Тийм амар шийдэгдэхгүй ээ. Илэрхий харагдаж байна. Би аргаа бараад киноны дүрслэлээр тугалган цэрэг шиг гэж хэлсэн. Магадгүй гуравдагч хүчин болоод гараад ирж магадгүй. Магадгүй манай нам ялагдаад бид буруутан болох байх. АН эдгээр хүмүүстэй нийлж санхүүжилт босгоод төрийн эрх мэдллийг эргүүлж авч магадгүй. Олон эрсдэл бий. Үүнийг хянаж, олон нийтийн хяналттай явж чадвал Монгол Улсын ирээдүйд хэрэгтэй. Түүнээс биш ялж чадна гэдэгтээ одоо ч эргэлзэж байна. Ярихгүй бол болохгүй юм байна гээд аргаа бараад явж байна. Өмнө нь би хэлж байсан.  Ц.Элбэгдорж, М.Энхболд хоёр бол энэ бүлэглэлийн хажууд жижигхэн утсан хүүхэлдэй гэж. Бид улс төрчдийг л хараад байдаг. Гэтэл тэдний цаана байгаа энэ том систем, пирамид одоо ч ажилласаар байна. Одоо ч бүх зүйлийг анализ хийж байна. Сая эд нар гэнэдчихсэн. Нэг тал уруугаа саваад дотроо байгаа хяналтаа алдчихсан. Одоо бол улам илүү нягтарч, улам илүү хэрцгийгээр төлөвлөж байгаа. Монголын ард түмний заяа түшнэ гэдэг шиг залуу хүний өөдрөг сэтгэлээр төсөөлж байгаагаас биш тэр хүмүүстэй тэмцэх санхүү болон хууль хяналтын байгууллагын нөлөөлөл байхгүй. Хамгийн багадаа арваад жилийн том тэмцэл болох байх.

-УИХ-ын гишүүнийг эргүүлэн татах хуулийн төслийн талаар ямар байр суурьтай байна вэ?

-С.Эрдэнэ дарга хамгийн түрүүнд өөрөө татагдах байлгүй дээ. М.Энхболд даргатай холбоотой асуудал гарахаар л манай С.Эрдэнэ уурладаг юм. Бодвол олон асуудал нь ухагдах гээд байгаа юм байлгүй.

-Гэр суултын зөвшөөрлөө хэд хоногоор авсан бэ. Та бүхэн суулт хийж байгаа газрыг хувийн компани авсан талаар мөн мэдээлж байсан?

-14 хоногоор авсан. Бид зөвшөөрлөө нийслэлээс авлаа гэж бодтол хувийн компани эзэмшдэг болохыг жагсагчид хэлсэн. Автомашины зогсоол чөлөөлж өг гээд яриад байна гэсэн. Гэтэл энэ газрыг Солонгосын хөрөнгө оруулалттай компани авсан юм билээ. Нийслэлээс асуухад “Харин тийм ээ” гэж байна лээ. Төрийн ордныг тойруулаад л хувийн компаниуд газрыг нь авчихсан байна. Төрийн үе үеийн нам, албан тушаалтнуудын шууд болон шууд бус нөлөөлөл байна. УИХ-д орж ирээд компани төлөөлөөд байна. Тэр нь орж ирэнгүүт маш ойлгомжтой харагддаг юм билээ. УИХ-д орж ирээд л МАНАН гэж юу юм, том компаниуд хууль хяналтын байгууллагад нөлөөлдөг нь үнэн юм уу гээд эргэлздэг. Хувьцааг нь харахад л ойлгомжтой. Сонгогдсон юм бол олон нийтийг төлөөлөөч ээ, эсвэл бизнесээ хийгээд зайл гэж хэлмээр санагддаг.

Сүхбаатарын талбайн жагсагчид байгаа энэ газрыг цэцэрлэгт хүрээлэнтэй нь хамт банк авчихсан байна. Би буруу бодж магадгүй. Надад бухимдалтай байна. Төрийн ордны өөдөөс харсан өндөр байшин босгохоор зураг нь хүртэл гарчихсан байна лээ. Гэтэл үүнийг яагаад хэн ч ярихгүй байгаа юм бэ. Энгийн нэг залуугийн нэр дээр захирамж нь гарчихсан. Ард нь хариуцлага хүлээх хүн байхгүй. Ил далд нөлөөлөл гэж энэ.

Манайхаас өөр улсад төв талбайг нь хувийн компани авчихсан байвал захирамж гаргасан хүн нь 24 цагийн дотор захирамж гаргасан хүн нь баривчлагдах байх. Харамсалтай нь өнөөдөр Монгол Улсад энэ бүлэглэл уруу халдаж байгаа хууль хяналтын байгууллага гэж алга. Бидэнд байгаа мэдээллээр дан энэ байгууллагуудын гар хөлөөр дамжиж томилогдсон хүмүүс байгаад тэднийгээ хамгаалж байна. Бид энийг л яриад байгаа юм. Хувийн өмчид халдаад байгаа юм биш, хулгайн өмч. Ямар нэг байдлаар баялаг бүтээгчдийн эрхэнд халдаж байгаа зүйл байхгүй. Харин ч баялаг бүтээх, бизнесийн чөлөөт орчны цэвэр өрсөлдөөнийг бий болгохын төлөө явж байгаа. Хувийн хэвшлийнхэн ч үүнийг ойлгож байгаа юм билээ.

Р.Хишигжаргал