Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд Д.Сумъяабазартай ярилцлаа.

-Газрын тосны салбарт монголчууд орж баялгаа бүтээе гэхээр дэмжлэг байдаггүй. Их хаалттай байдаг гэж ярьдаг. Өнөөдөр манай улсад БНХАУ-ын хоёр компани газрын тос олборлож байна. Бид өөрсдөө хайгаад, олборлож болдоггүй юм уу?

-Газрын тосны салбар хөрөнгө оруулалт их шаарддаг. Газрын тос өрөмдөх өрмийг тавихад нэг км нь дунджаар 2-3 сая ам.доллар гэж үнэлэгддэг учраас төсвийн болон хувийн хэвшлүүд өөрсдийн хөрөнгө оруулалтаар хийхэд маш хүндрэлтэй. Гэхдээ манай улсын хоёр, гурван томоохон аж ахуйн нэгж энэ салбарт хөрөнгө оруулалт хийе гэсэн хүсэлт гаргасан. Энэ хүрээнд  Засгийн газартай бүтээгдэхүүн авах гэрээ байгуулж, үйл ажиллагаагаа эхлүүлэх гэж байна. Уг саналыг яамнаас дэмжсэн. Харамсалтай нь орон нутгийн байгууллагуудын дэмжлэг дутмаг байна. Тиймээс яамны зүгээс энэ асуудлаар орон нутгийн засаг захиргаа, албан байгууллагуудтай хамтарч ажиллахаар төлөвлөсөн.

-Газрын тосны үйлдвэрийн бүтэн байгуулалт хэдэн хувьтай үргэлжилж байна вэ?

-Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн дэд бүтцийн ажил энэ ондоо багтаж дуусна. Төмөр замын доод болон дэд бүтцийн ажил дууссан. Гэрэл болон шаардлагатай тоног төхөөрөмжүүдийг суурилуулах үлдсэн. Хүнд даацын замын ажил ирэх есдүгээр сард дуусахаар төлөвлөсөн. Харин Зам тээвэр, хөгжлийн яамнаас уг хугацаанаас өмнө ашиглалтад оруулна гэж хэлсэн. Цахилгаан дамжуулах, агаарын шугмын ажил дууссан. Өнгөрсөн тавдугаар сарын 13-нд Энэтхэгийн EIL компанитай төслийн зөвлөхийн менежментийн гэрээг байгуулсан. Гэрээнд Монголын талаас идэвхтэй ажилласан. Энэтхэгийн Засгийн газраас ч гэсэн өөрсдийн боломж бололцоогоор ажилласан. Харин компанийн зүгээс зөвлөхийн гэрээнд маш өндөр үнэ хэлсэн. Гэрээний дүнг бууруулахаар ярилцсаны үр дүнд төлбөрийг 20-30 хувь бууруулж чадсан. Гэрээ байгуулагдсаны дараа шаардлагатай зураг төслийн ажил, гэрээлэгч компаниуд ямар компани байх вэ, ямар ажлыг хийх эсэхийг тохиролцсон.

Энэ онд багтаж үйлдвэр баригдахад шаардлагатай усан хангамжийн асуудал, талбайг тэгшлэх, шуудуу хоолой, ус дамжуулах хоолой зэрэг ажлуудыг эхлүүлэхээр төлөвлөж байна. Үйлдвэрийн ажил 5-6 жил явагддаг. Тиймээс үйлдвэр 2023-2024 онд үйл ажиллагаа эхлэх болов уу.    

-Ирэх онд УИХ-ын сонгууль болно. Хэрэв МАН гарч чадахгүй бол үйлдвэр барих ажил гацах вий гэсэн болгоомжлол байна. Барилгын ажил тогтвортой үргэлжилнэ гэж хэлж чадах уу?

-Эрх барьж байгаа нам болон Засгийн газрын шийдвэр хэрхэн гарахыг хэлж мэдэхгүй байна. Төслийн хүрээнд IPC гэрээгээ хийсэн учраас манай улс олон улсын өмнө үүрэг хүлээсэн гэж ойлгож болно. Өөрөөр хэлбэл, бид энэ төслийг цаашид үргэлжлүүлнэ гэдгийг олон улсын өмнө баталсан юм.

-Баялгийн сангийн тухай хууль өнөөдрийг хүртэл хэрэгжсэнгүй. Хаана гацаж байна вэ?

-Энэ асуудал хоёр, гурван жил яригдаж байна. Хэрвээ би аль нэгэн аймагт аж ахуй эрхэлдэг байсан бол орон нутгийн төсөв тодорхой хэмжээний орлого оруулдаг байж таарна. Оюутолгой, Тавантолгой цаашлаад Дорнодод олборлож байгаа газрын тосноос улсын төсөвт хөрөнгө ордог. Бид Дорнод, Өмнөговьчуудад баярлаж явах ёстой. Эрдэс баялагийн салбараас орж ирсэн орлогын 30 хувийг тухайн орон нутагт нь үлдээгээч гэсэн. Уг асуудлыг ОУВС-тай уулзахдаа ч хэлсэн. Уул уурхайг эсэргүүцээд байгаа иргэдийн гол шалтгаан нь энэ. Үүнийг ч аргагүй гэж бодож байна. Тиймээс Монголын төсвийг давхар хянаж, хариуцлага хүлээж байгаагийн хувьд ОУВС-гаас Сангийн сайдтай энэ асуудлаар ярилцаж, шийдвэрлэх хэрэгтэй. Учир нь уул уурхайг иргэд буруугаар ойлгож, эсэргүүцсэн зүйл байхгүй. Харин “Хуваарилалтын асуудал болохгүй байна. Уул уурхай, ашиг малтмалаас олсон орлогийн 30 хувийг орон нутагт нь өгч, тэнд оршин суудаг иргэдийг хөдөлмөрлөх, аж төрөхөд нь дэмжлэг үзүүлэхээс гадна байгаль орчны асуудлыг шийдэж өгөөч ээ” гэдэг хүсэлтийг л иргэд тавьдаг. Хэрвээ ингэж чадвал уул уурхайг дэмжих аймаг, орон нутгийн тоо олширно. Мөн гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулалттай компаниудын хийх ажил ихэснэ. Хөрөнгө оруулалт нэмэгдэнэ. Зөвхөн хоёр уурхай биш томоохон хэмжээний дөрөв, таван уурхай бий болно. Ингэснээр улсын төсөв хоёр дахин тэлэгдэх зэрэг ач холбогдолтой. Дагаад валютын орлого нэмэгдэх, ажилгүйдэл, ядуурлын түвшин хоёр хувь биш 4-5 хувь болж буурах бололцоо бүрдэнэ гэж ОУВС-д өөрийн байр сууриа илэрхийлсэн.

-Сангийн яамнаас энэ бодлогыг дэмжиж байна уу?

-Тэрийг сайдаас өөрөөс нь асуух ёстой. Бид ойлголцох нь чухал байна. Сангийн сайд хэрвээ “Эдийн засгаа тэлье” гэж байгаа бол газрын тос, ашигт малтмалаас олж байгаа орлогын 30 хувийг орон нутагт нь олгох ёстой гэсэн байр суурийг дэмжих ёстой.

-Тэгэхээр Сангийн яам дээр гацсан гэсэн үг үүе

-Санал нэг байна. Хуваарилалт нь шог байгаа учраас л ийм байдалд хүрээд байна. Түүнээс биш манай ард түмэн их уужуу, тайван хүмүүс. Үүнийг л төр бодлогын хүрээнд зохицуулаад өгчихвөл уул уурхай хөгжинө. Үүнээс үүдэн хууль бус олборлолт олширч ирж байна. Хууль бусаар ашигт малтмал олборлолт эрхэлж байгаа хүмүүс нөхөн сэргээлт хийхгүй шүү дээ. Ийм хүмүүсээс болж иргэд бухимдаж, нийгмээрээ давалгаа бий болгож байна. Энэ асуудлыг цэгцлэх хэрэгтэй.

-Нөгөө талаас олборлолт явуулж байгаа компаниудад дарамттай байдаг гэж ярьдаг?

-Би нэг зүйлийг их боддог юм. Юу гэхээр манай эдийн засаг 13 тэрбум ам.доллар. Гурван сая иргэнтэй. Зах зээл нь ийм байхад гаднын хөрөнгө оруулагчдын сонирхол татахуйц байна уу, гэвэл биш. Хууль, эрх зүй нь тогтворгүй. Үүнийг дагаад улс төр цаашлаад эдийн засаг нь тогтворгүй гэж үздэг. Ийм байхад гаднын хөрөнгө оруулагчид орж ирэх үү гэдгийг бодох ёстой. Сүүлдээ гадаад биш дотоодод үйл ажиллагаа явуулж байгаа бизнес эрхлэгчид  залхаж эхэлж байна. Энэ нь манай улсын системийн бодлого болохгүй байгааг харуулж байна. Тиймээс бид Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж төрийн тогтвортой байдлыг хангах ёстой. Үүнтэй уялдаад байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах хууль, эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох шаардлага байна. Үндсэн хуулийн 6.2-д заасан заалт хэрэгжээд байгаа ч юм шиг, үгүй ч юм шиг. Ийм ойлголтод хүрсэн. Баялгийн сангийн хуулийг бэлдэн Засгийн газрын хуралдаанаар оруулахад бэлэн болсон. Улмаар Их хуралд өргөн барихаар бэлдэж байна. Баялгийн санг нийгэмд тэгш хуваарилалтаар хүргэх хэрэгтэй. Энд Уул урхай, хүнд үйлдвэрийн яамнаас баг хамт олноороо онцгойлон анхаарч ажиллаж байна.

Тухайлбал, “Эрдэнэс Монгол” ХКК өөрөө баялгийн сан. Энэ бол мөнгөний оролт юм. Нөгөөтэйгүүр, мөнгөний гаралт нь гэвэл Хөгжлийн банк. Хөгжлийн банк олон улсын стандартад хүрсэн. Дэд бүтэц, хүнд аж үйлдвэрийг 5-10 жилийн зээлийг бага хүүтэйгээр санхүүжүүлдэг банк байх ёстой. Учир нь улсын төсвөөр хүнд аж үйлдвэрийг хөгжүүлье гэхээр  ямар ч боломжгүй байдаг. Тиймээс Баялгийн сангийн тухай хууль болон бусад дагалдах хуулийг яаралтай өөрчлөхгүй бол энэ байдлаар явбал дээр дурдсан байдал руу эргээд орно.

-Байгалийн баялаг төрийн өмч гэсэн заалт орж байгаа гэсэн. Энэ үнэн юм уу?

-Тийм зүйл байхгүй. Үндсэн хуульд заасан 6.1, 6.2 заалт хэвээрээ байгаа. Нэмэгдээд баялгийн сангийн зохицуулалт л орж байгаа юм. Үндсэн хуулийг өөрчлөх цаг гарцаагүй болсон.

Б.Лхам