Ч.Сайханбилэгийн танхим экс Ерөнхий сайдын хэлдэгээр ёстой л өмнөх Засгийн газрынхаа "баасыг цэвэрлэхээс" ажлаа эхэлж байна. Унан унаталаа бүх зүйл хэвийн гэж мэдэгдсээр байсан Н.Алтанхуягийн танхим бүтэн их наяд төгрөгөөр тасарсан төсвийг дараагийн танхимдаа өвлүүлэн үлдээлээ. Одоо нэгэнт ажлаа өгөөд төрхмөндөө буцсан хүний сайн мууг ярилцаад нэмэргүй. Цаашид ямар арга хэмжээ авах вэ? гэдэг асуудал толгой өвтгөж байна.

 Сангийн сайд Ж.Эрдэнэбат ажлаа хүлээж авмагцаа улсын авдар саванд ер нь юун үлдсэнийг бүртгэжээ. Гэтэл улсын сан -715 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай ажиллаж байгаа гэсэн дүн гарчээ. Энэ жил хийгдэх ёстой бүтээн байгуулалтын ажлуудын ердөө 63 хувь нь санхүүжилтээ авч чадсан байна. Ийм тааруухан үзүүлэлт сүүлийн арваад жилд л харагдаагүй. 2009 оны эдийн засгийн хямралтай үед ч төсвийн алдагдлаа зорьсон түвшиндээ барьж, бүх хөрөнгө оруулалтын ажлын санхүүжилтээ олгож байсан. Гэтэл энэ жил улсын ажлыг өөрийн хөрөнгөөр хийж гүйцэтгэсэн хэдэн зуун аж ахуй нэгж улсаас мөнгөө авч чадахгүй банкны өндөр хүүтэй зээлэнд өдөр хоногоор дарлуулан сууна.  Эх сурвалжуудын мэдээллэж байгаагаар 12 сард төсөвт 300 орчим тэрбум төгрөгийн орлого бүрдэнэ. Гэтэл нэмж санхүүжүүлэх шаардлагатай 600 орчим тэрбум төгрөгийн санхүүжилт ар араасаа хүлээгдсэн байдалтай байгаа гэнэ. Ингэхээр 600 тэрбумаас 300 орчимыг нь санхүүжүүлж үлдэж байгаа 300 тэрбум дээр -715 тэрбум төгрөг нэмэгдэж төсвийн орлого үндсэндээ 1 их наяд төгрөгөөр тасрах нь тодорхой болжээ. Засгийн газраас төсөвт тодотгол хийхээр өргөн барьсан бөгөөд Сангийн яам 300 орчим тэрбум төгрөгийг л хэмнэх бололцоотой гэсэн тооцоог гаргасан байна. Учир нь ихэнхи зарлага өр хэлбэрээр эх үүсвэрээ олоод хэдийн гарчихсан тул тодотгож танах бололцоогүй болж байгаа сурагтай. Ингээд эцэстээ төсөв 700 орчим тэрбум төгрөгийн алдагдалтай гарах нь. Оны эцэс гэхэд 200 орчим тэрбум төгрөгийн санхүүжилтийг хөрөнгө оруулалт, бүтээн байгуулалтын ажлын гүйцэтгэлд өгнө. Үүнийгээ орлоготойгоо уялдуулаад аж ахуй нэгжүүдэд бүрэн олгоно гэдгийг албаныхан мэдээллэж байна. Хэрвээ үүнийгээ хугацаанд нь олгож чадахгүй бол өдөр хоногоор банкны зээлэнд дарлуулж байгаа аж ахуй нэгжүүд татвараа төлж, цалингаа тавьж чадахгүйд хүрнэ. Ингэхээр эргээд ирэх оны эхнээс төсөв бүрдэхэд хүндрэл үүсч эхэлнэ. Мөн банкны хугацаа хэтэрсэн, найдваргүй өрийн хэмжээ өсч манай эдийн засгийн байдлыг олон улсад муу сигналаар харуулах хүчин зүйл тэр хэмжээгээрээ өснө гэсэн үг.

                Тиймээс Засгийн газар төсвийн алдагдалыг нөхөх зорилгоор бонд гаргахаас өөр замгүй болж байна. Энэ нь ирэх оны төсвийн орлогоосоо энэ жилийн төсвийн алдагдалыг нөхөх зорилгоор богино хугацаанд арилжааны банк, бусад эх үүсвэрээс мөнгө зээлнэ гэсэн үг. Ирэх жил эдийн засгийн хямрал үргэлжилж төсвийн орлого төлөвлөсөн хэмжээндээ бүрдэхгүй байх нь нэгэнт тодорхой болж байна. Тиймээс Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэгт 1 их наядаар төсвөө танахаас өөр сонголт үлдээгүй. Танах гэж танаагүй, тарчигаасаа болж таналаа гэдэг шиг бид бүсээ чангалахаас өөр аргагүй болж байна.

                Ингээд төсвийг яаж үр дүнтэй танах вэ? гэдэг асуудал төрийн түшээдийн толгойн өвчин болж байна. Хамгийн түрүүнд төрийн яам, агентлагууд, төрийн өмчит аж ахуй нэгжүүдийн үргүй зардлуудыг танах санал дэмжигдэх нь тодорхой болжээ. УИХ-ын дарга З.Энхболд 57 агентлаг, улсын үйлдвэрийн газрууд, төвүүдийг дуудлага худалдаанд оруулж төсөвт мөнгө бүрдүүлэх саналыг гаргаад байна. Мөн арьс шийр, ноос ноолуур, үр тарианы татаас  үгүй болох бололтой. Ингэхээс өөр арга зам үлдсэнгүй. Татвар төлөгчдийн мөнгөнөөс зарим хувийн аж ахуйн үйл ажиллагаанд урамшуулал өгөх нь зах зээлийн зарчимд нийцэхгүй. Төрийн бодлого, мөнгөний угжаар босоод ирдэг бол эдгээр салбараас бид эрс өөр дүр зургийг үзэх байсан. Харин ч элдэв татаас урамшуулал нь савандаа тааруулж тариад, тэрнээсээ давж сэтгэхгүй муу занг аж ахуй эрхлэгчдэд суулгаж ирсэн нь нууц биш. 180 мянгад хүрсэн төрийн албан хаагчдыг арван жилийн өмнөх 124 мянга гэсэн тоонд оруулахаас өөр замгүй гэдгийг хаана хаанаа хүлээн зөвшөөрцгөөж байх шиг байна. Энэ бүх танаасын үр дүнд их багаар ажил хийж, бүтээмж бий болгож цалин авч байгаа хүмүүсийн амьжиргаа орлого тасарна. Гэвч ингэхээс өөр арга үлдсэнгүй. Хамгийн хачирхалтай нь ажил хийж орлого бүрдүүлдэг иргэд, аж ахуй нэгжүүдэд төсвийн хариуцлагыг үүрүүлж байгаа хэрнээ огт баялаг бүтээдэггүй /ирээдүйд бүтээнэ гэсэн уриатай/ армиа эрхлүүлсээр байх гэнэ. Манай улс 134 мянган оюутанд жилдээ 112 тэрбум төгрөгийн хайр энэрэл үзүүлж байна. Оюутны 70 мянган төгрөгийг өгөхгүй байх, үгүй дээ л төсөв хүндрэлтэй байгаа 2015 онд царцаах санаачлага хаанаас ч гарахгүй байна. Таван жилийн өмнө 70 мянгагүй байхад оюутнууд амьдраад болоод л байсан. Одоо гэнэт үлдбэрээд үхнэ гэж байхгүй байлгүй дээ? Асран хамгаалагчийн гараас ч гараагүй сургуулийн сурагч мөнгө төлж байхад архи уухаа мэддэг болсон оюутнууд автобусанд үнэгүй зорчиж байна. Төсөв их наядаар тасарч байхад тэднийг ингээд эрхлүүлээд л байх уу?  Үгүй дээ л ирэх жилдээ оюутнуудын тэтгэмжийг түр царцааж эдийн засгийн хүндрэлийг даван туулах хэрэгтэй. Оюутнууд ч эх орноо хүнд цагт нь өргөж босгох зүрх сэтгэлтэй байх ёстой. Тэгж байж эх оронч, залуу үе гэж дуудуулах ёстой. Эдийн засгийн байдал сэргэж, орлогын үүд нээгдсэн цагт эргээд сэргээх шиг амархан зүйл байхгүй. Нэг улстөрч индэр дээрээс ганц орилоход л батлагдах юм чинь. Тиймээс эх орноо хүнд хэцүү цагт хамгийн эрч хүчтэй, өл даах чадвартай залуу үеийнхэн маань ачаагаа үүрэх л ёстой.