Монголын улстөрчид 654 хурдан морь эзэмшдэг гэсэн тоог та сонсож байсан уу. Магадгүй сонссон байх. 654 гэсэн тоо бол аль 2017 оных. Үүнээс хойш хэд болж өсснийг таашгүй. Эндээс харвал, хурдан морийг тойрсон томоохон бизнес, салахын аргагүй таашаал дагалддаг бололтой. Гэвч аливаа юм бүхэн араасаа саар бүхнийг дагуулдагын жишгээр хурдан морь унаач хүүхдүүд олноороо гэмтэж бэртэх, цаашлаад амь насаа алдах нь олширсон. Эндээс л хүүхдийн эрхийг хамгаалагч төрийн болон төрийн бус байгууллагууд хурдан морь унаач хүүхдийн эрхийг хамгаалахаар хөлөө чилтэл явсан гэхэд болно. Үүнийх нь ачаар хүүхдээр хурдан морь унуулахгүй байх тэр дундаа өвлийн морин уралдааныг хориглох тухай холбогдох албаныхны тогтоол, шийдвэр хүртэл гарч байв. Гэвч монголчууд тэр дундаа улстөрчид ардын хүүхдийн амь нас, эрүүл мэндийг хайрлахаас илүүтэй морь уралдуулж найрлах дуртайгаа өнгөрсөн жил баталж, морин уралдааныг нууцхан зохион байгуулсан.

Үүнд нь мэдээж олон нийт уурлаж бухидсан. Гэхдээ л тэгс ингэс гээд мартсан. Тэгвэл 14 наснаас дээш хүүхдээр хурдан морь уралдуулахыг хуулиар зөвшөөрсөн хуулийн заалттай болгох санаачилгыг УИХ-ын гишүүн Х.Болорчулуун, Ж.Бат-Эрдэнэ, Ж.Ганбаатар, Б.Саранчимэг нар гаргаад байна. Уяачдад цензур тогтоож, хурдан морины стандартыг шинэчлэх агууллага бүхий заалтыг Үндэсний их баяр наадмын тухай хуульд нэмж, тусгахаар болсон нь энэ. Ингэхдээ 14 наснаас дээш хүүхдээр хурдан морь унуулж болно. Ингэхдээ өвлийн уралдааныг хуулиар зөвшөөрнө гэж тэдний санаачилсан хуулийн төсөлд тусгажээ. 

Тэгвэл хүүхэд гэж хэн бэ, хэнийг хэлэх бэ?

 

Иргэнхий хуулиар 7-гоос 14 хүртэлх насны этгээдийг иргэний эрх зүйн зарим чадамжтай байна. Харин насанд хүрээгүй буюу 14-өөс 18 хүртэлх насны этгээдийг иргэний эрх зүйн бүрэн бус чадамжтай гэж үзнэ гэж заажээ. Түүнчлэн 7-гоос 14 хүртэлх насны этгээдийн хийсэн өөртөө хохиролгүй бөгөөд хиймэгц биелэх, ахуйн чанартай жижиг хэлцлээс бусад хэлцлийг тэдгээрийн нэрийн өмнөөс хууль ёсны төлөөлөгч /эцэг, эх, асран хамгаалагч/ хийнэ. Харин насанд хүрээгүй иргэн буюу 14-18 насны хүний хуулиар зөвшөөрснөөс бусад хэлцлийг хууль ёсны төлөөлөгч /эцэг, эх, харгалзан дэмжигч/-ийн бичгээр олгосон зөвшөөрлийн үндсэн дээр хийнэ гэж заажээ. Гэхдээ ажил хөдөлмөр эрхлэх тал дээр хүүхдийн эрүүл мэнд, амь насанд хохирол учруулахааргүй байх ёстойг Хөдөлмөрийн тухай хууль болон бусад холбогдох хуульд заасан байдаг. Тэгвэл хурдан морь унах тэр дундаа өвлийн уралдаан нь хэр эрсдэлтэй наадгай бэ.

2017 онд хурдан морины уралдааны явцад нийт 629 хүүхэд мориноос унаж, үүнээс гэмтэл авсан 169 байгаагаас гурван хүүхэд хөгжлийн бэрхшээлтэй болж, хоёр хүүхэд нь амь насаа алдсан. 

2019 он дөнгөж гараад хурдан морь хөлслөх үеэр 10 настай хүүхэд мориноос унаж нас барсан, мөн нэгдүгээр сарын 18-нд Хөвсгөл аймгийн Тосонцэнгэл суманд болсон уралдаанд хүүхэд мориноос унан ноцтой бэртэж гэмтлийн эмнэлэгт ухаангүй ирснийг та бүхэн мартаагүй байх. Түүнчлэн Олон Улсын Хөдөлмөрийн Байгууллагаас эртний энэ спортыг хүүхдэд аюултай хөдөлмөр эрхлэлт гэж үзсэн байдаг. Сүүлийн таван жилийн гэмтлийн эмнэлгийн мэдээллээр 1500 унаач хүүхэд гэмтэж, 10 хүүхэд уралдааны үеэр нас барсан байна.

Мөн 2017 оны жилийн эхэнд Al Jazeera Монголын улстөрчид 654 хурдан морь эзэмшиж байгааг олж тогтоожээ. 

Өнгөрсөн 10 гаруй жилийн түүхийг судалж үзвээс хурдант морины тэргүүн байрын шагналыг хэн нэгэн улстөрч эсвэл бизнесмэнүүдийн сойсон гэх хүлгүүд хүртсэн байдаг. Жагсаалтын 80 хүртэл хурдан хүлгийн эзэмшигчид нь нөлөө бүхий улстөрчид эсвэл бизнесмэнүүд, олны танил эрхмүүд. Харин ардын гээд хэлчих энгийн адуучин нэгний өөрийн эзэмшлийн хүлэг энэ жагсаалтад нэгээхэн үгүй. Эндээс л үзвэл, ардын хүүхдүүд АРД нэртэй томчуудыг баясгахаар өвөлдөө нусаа хөлдөөх нь шахуу, зундаа нулимсаа барж сууна. Гэтэл үүнийг нь хуулиар хүлээн зөвшөөрүүлэхээр тэр бүү хэл, өнөө хамгийн эрсдэлтэй гээд байгаа өвлийн уралдааныг нь хүлээн зөвшөөрүүлэхээр улстөрчид ийн сэтгэл санаагаа чилээж сууна. Монголд болж бүтэхгүй зүйл олон бий. Засч залруулах зүйл түм бумаараа. УИХ-ын 2020 оны ээлжит сонгуулоь хаяанд тулчихаад байхад зарим нэг улстөрчид энэ мэтчилэн зунгаа цэнгэлийнхээ замыг засахаар тордож сууна. Монголын улстөрчид 654 хурдан морь эзэмшиж байгааг олж тогтоосон гэдгийг дээр өгүүлсэн. Тэдний дунд ч гэсэн дээрх хууль санаачлагчдын хувь цохиж яваа гэх. 

Г.Эрдэнэ