УИХ-ын үйл ажиллагаа өнөөдрөөс эхэлж, энэ долоо хоногийн УИХ-ын байнгын хороод, чуулганы хуралдаанаар Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулийн төслийн хоёрдугаар хэлэлцүүлгийн хийнэ. Үүнтэй холбоотойгоор УИХ-дахь МАН-ын бүлгийн хуралдаан үргэлжилж байна. Бүлгийн хурлаар хэлэлцэж байгаа асуудал болон хуулийн төслийн талаар МАН-ын бүлгийн дарга Д.Тогтохсүрэнгээс тодрууллаа.

-Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулийн төсөлд бүлгийн хуралдаанаар гишүүдийн ямар байр суурь илэрхийлсэн бэ? 

-Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулийн төслийн заалт бүрийг нэг бүрчлэн ярьж байна. Гишүүд хөдөө орон нутагт ажиллаад ирлээ. Иргэдийн саналыг энэ сарын 28-нд бүлгийн хурлаар ярилцсан. Дараа нь амралтын өдрүүдэд ажлын хэсэг, дэд хэсгүүд саналаа нэгтгэсэн. Одоо зөвхөн зарчмын зөрүүтэй саналыг ярьж байгаа учир нэлээд удах болов уу. Хуулийн төслийн 21.4-т УИХ-ын Сонгуулийн тогтолцоо, журмыг хуулиар тогтооно гэсний тогтолцоо гэсэн үгийг хасах саналыг гишүүдийн олонх гаргасан. Сонгуулийг мажоритар системээр явуулах нь зөв гэдэг байр сууринаас гишүүд асуудалд хандсан. Хуулийн төслийн бусад заалтуудыг томьёоллын хувьд сайжруулах санал гарч байна. Хуулийн төслийн хоёрдугаар хэлэлцүүлгийг долдугаар сарын 5-ны дотор багтаан хэлэлцэж дуусгахаар төлөвлөсөн. Дэгийн тухай шинэ хуулиар УИХ-ын гишүүний чуулганы хуралдаанд үг хэлж, асуулт асуух хугацааны хувьд ярвигтай болсон. УИХ-ын гишүүний үг хэлэх хугацаа нь 10 минут, хариулт авах нь 10 минут, асуулт асуух нь мөн 10 минут болсон. Гэхдээ төлөвлөгөөний дагуу ажиллана. Хугацаандаа амжвал долдугаар сарын 8, 9-нд УИХ-ын чуулган хуралдаж, хуулийн төслийг гуравдугаар хэлэлцүүлэгт шилжүүлэх үү, ард нийтээс санал асуулга авах уу гэдгийг УИХ тогтоолоор шийдвэрлэнэ.

-АН-ын зөвлөлийн гишүүд Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн хэлэлцүүлгийг хойшлуулахыг шаардаж, хоёрдугаарт хэлэлцүүлэгт оролцохгүй гэдгээ мэдэгдсэн. Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хэлэлцэж байгаа атлаа яагаад сөрөг хүчинтэйгээ ойлголцохгүй байна вэ?

-АН-ын зөвлөлийн гишүүд улс төрийн шалтгаан мөн намынхаа улс төрийн шийдвэрээс асуудалд хандаж байгаа болов уу. Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулийн төслийг 2014 онд АН-ын гишүүн Н.Батбаяр нарын 47 гишүүний өргөн барьсан. Уг өргөн барьсан хуулийн төслийн бараг 90 хувь нь одоогийн хуулийн төсөлд багтсан төсөл. Улс төрийн шалтгаан байгаа байх гэж бодож байна.

-АН-ын зөвлөлөөс ард иргэд Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн талаар ямар ч мэдээлэлгүй байна гэсэн?

-Манай гишүүдийн олонх нь ард нийтийн санал асуулга явуулах ёстой гэсэн байр суурьтай байгаа. Хэрвээ ард нийтийн санал асуулга явуулбал дахиад хоёр сар мэдээлэл өгөх хугацаа бий. Ард нийтийн санал асуулга явуулах хамгийн наад талын хугацаа есдүгээр сарын 20-ны өдөр. Орон нутгийн саналуудыг өнгөрсөн баасан гаригт хуралдаж нэлээд цэгцэлсэн. Тухайлбал, сумын хурлыг аймгийн хурлаас сонгохыг буруу гэсэн. Түүнийг цэгцэлсэн. Дүүргийн Засаг дарга сонгох асуудлыг мөн зохицуулалт хийсэн. Аймгийн хурлыг байхгүй болгочихлоо гэж байсныг сэргээсэн. Хотын асуудлыг сэргээж байгаа. Шүүхтэй холбоотой нэлээд олон заалт байсан. Хөдөө орон нутгаас их санал ирсэн. Өнгөрсөн тав дахь өдөр Их тэнгэрт ажлын хэсэг хуралдаж нэлээд цэгцэлсэн. Тухайлбал, Сумын Засаг даргыг сонгох, дүүргийн Засаг даргыг сонгох асуудалд зохицуулалт хийсэн. Аймгийн ИТХ-ыг байхгүй болголоо гэсэн шүүмжлэл ирсэн. Үүнийг сэргээсэн. Орон нутагт орон нутгийн асуудлыг их ярьсан. "Давхар дээл"-ийг байхгүй болгох, шүүхийн засаглалын асуудал мөн яригдсан.

-Улс төрийн намыг салбарын нам болголоо гэсэн шүүмжлэл байна. Энэ талаар?

-Улс төрийн намыг илүүтэй хариуцлагажуулсан. Санхүүжилтийг ил тод болгож, нэг хүний нам байхыг үгүйсгэсэн.

-Байгалийн баялаг  “Төрийн өмч байна” гэсэн 1992 оны заалтыг энэ удаагийн нэмэлт өөрчлөлтөөр “Ард түмний өмч байна” гэж өөрчилж болоогүй юм уу?

-Байгалийн баялаг төрийн өмч байна гэдэг нь 1992 оны Үндсэн хуулийн заалт.  Энэ нь хөндөгдөөгүй заалт. Журмын тухай хуулиар хөндөгдөөгүй заалтыг УИХ хөндөх ёсгүй. Өргөн баригдаагүй учраас, гэхдээ яаж ашиглах уу гэдэг дээр асуудал ярьж байна. Энэ чиглэлд ажлын хэсэгт үүрэг өгч дахин томьёоллоор оруулж ирж эцэслэн шийдвэрлэнэ.

-УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах талаар ямар заалт тусгасан бэ?

-Энэ асуудлыг иргэдтэй уулзаж байгаа нэлээд ярьж байна. Тиймээс сая бүлгийн хурал дээр шийдвэрлэж, УИХ-ын гишүүдийг Үндсэн хууль зөрчсөн болон эгүүлэн татах үндэслэлтэй гэж Үндсэн хуулийн цэц үзвэл эгүүлэн татна гэсэн заалт тусгахаар боллоо.

-АН-ын зөвлөл чуулганыг хугацаанд нь завсарлуулах ёстой гэсэн байр суурь илэрхийлж байна?

-Завсарлуулах, үгүйг Их хурал өөрөө шийднэ. Гэхдээ Үндсэн хуулийн өөрчлөлт хэлэлцэж байхад завсарлуулах хэцүү. Өөрөө Дэгийн хуультай. Хоёрдугаар хэлэлцүүлэг явсны дараа л завсарлах уу, ард нийтийн санал асуулга явуулах гэдгийг шийднэ. Үүнээс өмнө завсарлах эрх бидэнд байхгүй.

Г.Эрдэнэ