Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг парламентаар дэнсэлж байгаа энэ цаг үед улс төр, нийгэмд өөрийн гэсэн орон зайг бий болгосон, бий болгож яваа хүн бүр байр сууриа илэрхийлж байна. Өдгөө Д.Лүндээжанцан нарынхаас гадна Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын зүгээс гаргасан санал Ажлын хэсэг болон улс төрийн нам хүчин, олон нийтийн дунд хэлэлцүүлж, санал авах ажил өрнөж байгаа юм. Сонирхолтой нь, өнгөрсөн хугацаанд хөл, толгой нь мэдэгдэхгүй хэлхэлдэж ирсэн хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдлийн гажуудлыг засах, шүүх байгууллагын хараат бус байдлыг бэхжүүлэх “даалгавар”-тай нэмэлт, өөрчлөлтийн хүрээнд Ерөнхийлөгчийн засаглалтай болох сэдэл зарим улс төрийн хүчнээс гарав. Улс төрийн хүчин гэхээсээ хувь хүн, улстөрчөөс. Бүр тодруулбал, МАХН-ын дарга Н.Энхбаяраас.

Ерөнхий сайдын албыг дөрөв, УИХ-ын даргаар нэг, Ерөнхийлөгчөөр дөрөв нийт есөн жилийн хугацаанд төрийн толгойд, шийдвэр гаргах төвшинд нэг, хоёр, гуравдугаар хүний энтэй явсан энэ эрхэм Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн асуудлаар байр сууриа илэрхийлэх нэгэн мөн үү мэдээж мөн. 2000-2004 онд Ерөнхий сайд хамгийн том хүн, 2004-2005 онд УИХ-ын дарга бүхнийг шийдэж, 2005 оноос Ерөнхийлөгчгүйгээр ажил явдаггүй байсан нь 10 жилийн өмнөх үе. Түүнтэй шадарлахаас эхлээд улс төрийн дэвжээнд өрсөлдөж байсан хүмүүс ийм цаг үе байсныг сайн мэднэ, бас гадарлана. Энэ бүхнийг ар талаас нь харвал Үндсэн хууль хаанаа гажуудсаныг, хэн гажуудуулж ирснийг хамгийн сайн мэдэх хүн нь Н.Энхбаяр байж мэдэх. Гэхдээ...

Анхнаасаа парламентын тогтолцоотой байхаар Үндсэн хуульдаа дархалсан, түүнийг сонгодог тал руу оруулахаар ярьж эхэлсэн цаг үед МАХН-ын даргын зүгээс Ерөнхийлөгчийн засаглалтай байх хувилбарыг дэвшүүлэх болсны учиг юу вэ, яагаад.

Тэрбээр “Ерөнхийлөгч Засгийн газраа толгойлж тэргүүлээд явах нь зөв өө. Харин УИХ зөвхөн хууль тогтоох ажлаа хийх нь зөв гэж үзсэн. Онол, практикийн дагуу шийддэг хамгийн ойлгомжтой арга бол парламент бол хууль тогтоох байгууллага. Тийм учраас олонх, цөөнхөөрөө маргалдаад ч болов хуулиа л батал. Өөр ажилд битгий хутгалд. Засгийн газрыг ард түмнээс сонгогдсон Ерөнхийлөгч толгойлох ёстой. Ерөнхий сайдыг өнөөдөр ард түмэн сонгодоггүй биз дээ. Парламентад олонх болсон нам нь Ерөнхий сайдаа сонгож байгаа учраас ард түмний өмнөөс хариуцлага хүлээдэг хүн биш. Ингэж л давхардлыг арилгах ёстой. Одоо Ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг багасгаад Ерөнхий сайдын эрх мэдлийг нэмлээ гэсэн ч энэ хоёр хоёулаа оршин байгаа үед асуудал шийдэгдэхгүй. Дараа нь дахиад л Ерөнхийлөгч болсон хүн эрх мэдэл дутуу байна гээд эрх мэдлийн тулаан үүснэ. Аль нэгийг нь л алга болгох хэрэгтэй. Ерөнхий сайдын ажлыг Ерөнхийлөгч хийг. Намууд олонх, цөөнхөөрөө хуваагдаад хуулиа гарга л гэж байгаа юм” гэжээ.

Үүнийг хэд хэдэн шалтгаантай холбон тайлбарлаж болохоор байна. О.Баасанхүү гишүүн хэлдэг л байлаа. “Н.Энхбаяр дарга хорих ангид өлсгөлөн зарлаад 11 хоноод яг амь тавих гэж байхад би ангийнхаа найз А.Гансүх дээр гүйж очоод “Женко” Х.Баттулгатай уулзуулаадах гэсэн юм. Тэгээд Женкогийн өрөө рүү дайрах шахан ороод “Н.Энхбаярын өмгөөлөгч байна. Хоёулаа Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч рүү явъя” гэсэн. Тэр үед Х.Баттулга Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж руу яриад Н.Энхбаяр даргыг 461-ийн эмнэлэгт хэвтүүлсэн юм. Тэгж өлсгөлөнгөө зогсоосон. Х.Баттулга амийг нь аварсан хүн” гэж.

Үүгээр Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр дамжуулан одоогийн эрх мэдлээ нэмэгдүүлэх, барьцаа улам лавшруулж, 2021 онд улиран сонгогдох замаар өөрийн орон зайгаа бэхжүүлэх, бүр Ерөнхийлөгчийн засаглал тогтоохыг эрмэлзэх болсон Х.Баттулгад Н.Энхбаяр урьдын ач санаж түүнийг дэмжиж байна хэмээн харж болох. Гэхдээ тийм биш.

Учир нь, 2020 оны УИХ төдийгүй 2021 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль одоогийн улс төрийн дэвжээнд байгаа намууд, хувь улстөрчид хамгийн чухал цикл. Ялангуяа МАН-д, тэр тусмаа Н.Энхбаярт. Үнэмлэхүй олонхи байгаа энэ үедээ Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг хийх нь МАН-д чухал. Харин 2020 оны УИХ-ын сонгуульд парламентад нэг байтугай нэжгээд суудал авах замаар 2021 оны Ерөнхийлөгчид нэр дэвших нь МАХН-ын дарга Н.Энхбаярт үлдсэн боломж. Бараг сүүлчийнх нь. Энэ хоёр сонгуулийг алдвал тэрбээр улс төрөөс нэгмөсөн “зодог тайлах” нь тодорхой. 2016, 2017 гэсэн хоёр ч томоохон сонгуульд нэр дэвших эрхээ дөнгөлүүлсэн тэр ирэх сонгуульд байж болох бүхий л аргыг сүвэгчлэх нь ойлгомжтой. Тэр болтол түүнд зай ч байна, цаг хугацаа ч байна. Гагцхүү Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тохиромжтой цаг үе ирсэн энэ үед Х.Баттулгын саналыг дэмжих замаар өөрийнхөө замыг засуулж байгааг үгүйсгэхгүй. Н.Энхбаярын хэмжээний улстөрчөөс ийм холыг харсан нүүдэл эрхбиш гарахтайгаа л байгаа. Тэгэхээр Ерөнхийлөгчийн засаглалыг тогтоох нь зөв хэмээн дуугарах болсон МАХН-ын даргын байр суурь 2020, цаашлаад 2021 оны сонгуулийг харсан тандалт болж таарах нь.

Гагцхүү үүнийг МАН зөвшөөрөх үү, ёсоор болгох уу гэдэг нь эргэлзээтэй. Тэгээд ч 2021 онд тохиох 100 жилийн ойгоо МАН-ынхан Төрийн ордонд тэмдэглэх үү эсвэл Төв талбайд тэмцэж өнгөрүүлэх үү гэдэг нь Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт, 2020 оны сонгуулийн үр дүнгээс тодорхой болно. Харин тэр үед Н.Энхбаяр тэдний замаар замнах уу эс бөгөөс саарал ордонд сууж байх уу гэдгийг сонгогчдын санал, цаг хугацаа л харуулна.

Угтаа бол ацаг шүдний зөрүүтэй гэдэг шиг “Х” үсэг нь л тэднийг тусгаарлаж байгаа болохоос МАН, МАХН нэг үндэслэгчтэй, нэг түүхтэй л нам шүү дээ.

С.Ичинхорлоо