Төрийн албан хаагчийн ёс зүйн тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн хэлэлцэх эсэх асуудал хэлэлцэнэ хууль санаачлагчийн илтгэлийг УИХ-ын гишүүн “Ёс зүй сахилга хорооны байнгын хорооны дарга Б.Бат-Эрдэнэ танилцуулна.
УИХ-ын дарга эрхэм гишүүд ээ та бүхэнд энэ өдрийн амгаланг айлтгья төрийн албан хаагчийн ёс зүй хуулийн төсөл болон дагалдах хууль тогтоолын төслийг боловсруулсан 2022 оны тавдугаар сарын 27-ны өдөр өргөн мэдүүлээд байна. Монгол Улсын их хурлаас 2019 онд баталсан Монгол улсын үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан үзэл санаа нь эрх мэдлийн харилцан хяналттай, тогтвортой, хариуцлагатай эрх зүйт төрийг төлөвшүүлэх чиглэгдсэн юм. Монгол улсын үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтийн агуулга үзэл санаанд нийцүүлэн эрхзүйн шимтгэлийг хэрэгжүүлж байгаа энэ цаг үед төрийн албаны засаглах чадамжийг сайжруулах сахилга хариуцлагийг дээшлүүлэх ард түмэндээ үйлчилдэг ёс зүйтэй хариуцлагатай төрийн албыг төлөвшүүлэх чиглэлээр шаардлагатай хууль тогтоомжийг шаарлагтай хууль тогтоомжийг батлан гаргах шаардлага үүсч байна. Монгол улсын үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах асуудлаар анхдугаар зөвлөлт санал асуулга явуулж иргэдийнхээ санаа бодлыг сонсоход санал асуулгад оролцогчдийн 4 хувь нь төрийн сахилга батын дээшлүүлэх арга хэмжээ үндсэн хуулиар бий болгох, 89,4 хувь нь төрийн хариуцлага шудрага ёсийг бэхжүүлэх, 87,9 хувь нь төрийн албын мэргэшсэн мэдлэг чадвар суурилсан улс төрөөс ангид байхыг дэмжиж энэ чиглэлээр эрх зүйн хамгаалалтыг бий болгох талаар санаа илэрхийлсэн байна. Алсын хараа 2050 хөгжлийн бодлогын баримт бичигт иргэддээ үйлчилдэг мэргэшсэн ил тод ухаалаг төрийн албыг төлөвшүүлэх нийгэмд ёс зүй сахилга хариуцлагаар үлгэрлэх тогтолцоог бэхжүүлхээр заасан. Монгол улсын засгийн газрын 2020-2024 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт төрийн албан хаагчийн үйл ажиллагааг үнэлэхдээ ажлын гүйцэтгэл үйлчлүүлэгчийн үнэлгээ, ёс зүй, сахилга хариуцлага зэргийг шалгуур болгож ёс зүйн зөрчил гаргасан төрийн албан хаагчид хүлээлгэх хариуцлагыг чангатгана гэсэн зорилтыг дээшлүүлсэн. Монгол улсын хууль тогтоомжийг 2024 он хүртэл боловсронгүй болгох үндсэн чиглэлд төрийн албаны ёс зүй,сахилга хариуцлагын хуулын тухай хуулын төслийг боловсруулан 2021 онд улсын их хуралд өргөн мэдүүлэхээр тусгасан зэрэг эрх зүйн баримт бичгүүд нь төрийн албан хаагчын хуулийн төслийг боловсруулах хууль зүйн үндэслэл болж байна.
Монгол Улсын их хурлаас төрийн албаны тухай хуулийг 1995 онд баталж 2002, 2017 онд тус тус шинэчлэн найруулж төрийн албаны хэм хэмжээг тогтоох сахилгийн хариуцлага хүлээх эрх зүйн үндсийг бий болгосон. Засгийн газраас 2019 онд 33 дугаар тогтоолоор төрийн захиргаа болон үйлчилгээний албан хаагчийн ёс зүй дүрмийг баталж төрийн албан хаагчийн албаны ажилгаандаа баримтлах ёс зүйн хэм хэмжээг тогтоон хэвшүүлэх зөрчсөн бол хариуцлага тооцох хууль зүйн боломж бүрдсэн.
Төрийн албаны хууль улс төрийн болон тусгай арга хэмжээг холбогдох хууль тогтоомжоор тогтоогдохоор заасны дагуу тус тусын хууль тогтоомжинд ёс зүйн асуудлыг тусган мөрдүүлнэ.
Төрийн тусгай чиг үүрэг гүйцэтгэж байгаа бүх шатны шүүхийн шүүгч, прокурор, зэвсэгт хүчин, хилийн ба дотоодын цэрэг, цагдаа, гааль зэрэг байгууллагын холбогдох тушаалтний ёс зүйн хэм хэмжээг салбарын хууль тогтоомжоор зохицуулж байгаа хэдий ч ёс зүйн хэм хэмжээний төрөл адилгүй дүрэм журам өөр өөр байдлаар хэрэгжиж байна.Төрийн тусгай албан тушаалтантай холбоотой ёс зүйн асуудлаар салбар тус бүр дээр тодорхой ажлууд хийж байгаа боловч зөрчлийн тухай мэдээ улсын хэмжээнд бүрэн нэгтгэж чадахгүй дүн шижилгээ хийдэггүй бодлого,зохицуулалт хангалтгүй байна.Улс төрийн өдөр албан тушаалтны ёс зүйн хэм хэмжээг тогтоосон бие даасан хууль тогтоомж одоогоор байхгүй.Харин Монгол улсын Их хурлын тухай хуулиар ёс зүй,сахилга хорооны байнгын хороо байгуулж төрийн сахилга хариуцлагын бодлого улсын их хурлийн гишүүний ёс зүйн сахилгийн асуудлыг эрхэлхээр хуулчилсан.Энэ хүрээнд улсын их хурал 2021 оны 105 дугаар тогтоолоор улсын ир хурлын гишүүний ёс зүйн дүрмийг шинэчлэн баталснаар төрийн өндөр албан тушаалтнуудын ёс зүйн хэм хэмжээг тогтоох хариуцлага тооцох эрх зүйн үндэслэлийг бий болгох санаачлага эхлэлийг бий болгосон.
Төрийн албан хаагчийн ёс зүйн асуудлаар хууль журам дүрэм цөөнгүй боловч бүх түвшинд ёс зүй хариуцлагийн арга хэмжээний үр нөлөө бага зохицуулалт сул хэвээр байна. Ёс зүйн дүрэм үйлчилж байгаа хэдий ч ёс зүйн зөрчил маргааны шийдэх ёс зүйг сахин мөрдүүлэх хэвшүүлэх тогтолцоо сул байна.Төрийн албаны зөвлөлийн 2020 оны тайланд тусгагдсанаар нийт 1194 ёс зүйн зөвлөл байгуулагдан ажиллаж байна.Төрийн байгууллагийн ёс зүйн зөвлөлийн ажиллах эрх зүйн зохицуулалтийг цогц болгож үйл ажиллагааг нэгдсэн удирдлагаар хангах үр дүнг тооцох хяналт тавих урьдчилан сэргийлэх соёон гэгээрүүлэх ажлыг бүх шатанд эрчимжүүлэх нь чухал байна.
Хуулийн төслийг боловсруулхад НҮБ-ийн олон улсын дүрэм Европийн зөвлөлөөс баталсан төрийн албан хаагчын олон улсын дүрэм болон Япон, Сингапур, Канад зэрэг зүүн болон төв европийн орнуудийн төрийн албан хаагчийн ёс зүйн эрх орчинг судалж харгалзан үзлээ.Төрийн албаны хаагчийн ёс зүйн тухай хуулийн төслөөр ёс зүйн нийтлэг асуудлийн нэгдмэл байдлаар зохицуулсан ерөнхий байдлыг батлан гаргах бүх төрлийн албан хаагчийн сахин мөрдөх нийтлэг хэм хэмжээ шаардлагийг тогтоож зөрчсөн бол түүнчлэн ёс зүйн хэм хэмжээний хянан мөрдөх үйл ажиллагааг энэ хуулиар тогтооно.Үүнд ёс зүйн хэм хэмжээний суурь ойлголтыг өгнө.
Төрийн албаны ёс зүйн зөрчилтэй гомдол хүлээн авах,дүгнэлт гаргах, хариуцлага хүлээлгэх зэрэг хянан шийдэх ажиллагааны журмыг хуулчиллаа. Төрийн албан хаагчид ёс зүйн зөрчил хүлээлгэх зэрэг хариуцлагийн төрлийг тогтоож ёс зүйн хариуцлага хүлээлгэх үндэслэл журмыг заалаа.
Албан тушаалтан өөрөө хариуцлага хүлээх соёлыг төлөвшүүлэх зорилгоор уучлалт гуйх, албан тушаалаас сайн дураараа огцорч ёс зүйн хариуцлага хүлээх боломжийг мөн энэхүү хуулиар зохицуулалт хийж өгч байна.
Д.Бат-Эрдэнэ
