УИХ-ын гишүүн, Монгол Улсын сайд Ж.Сүхбаатартай ярилцлаа. Энэ удаа Нийслэл Улаанбаатар хотын авто замын түгжрэлийг бууруулах хорооны дарга бөгөөд Монгол Улсын сайд гэдэг албан тушаалыг нь “хойш тавиад” өнгөрсөн долоо хоногийн турш олны анхаарлын төвд байсан Хөгжлийн банкны ерөнхий сонсголын түр хорооны гишүүн Ж.Сүхбаатарын хувиар ярилцахаар урилаа.

-УИХ-ын Хяналт шалгалтын тухай хууль батлагдсанаас хойш парламент хэд хэдэн түр хороо байгуулж, Ерөнхий хорооны сонсгол хийлээ. Харин өнгөрсөн долоо хоногт болсон Хөгжлийн банкны сонсгол жишиг болохуйц сонсгол болж чадлаа. Энэ түр хорооны анхны даргын хувьд, бас түр хорооны хуралд маш идэвхтэй оролцсон гишүүний хувьд Танаас асуух асуултуудтай ирлээ.

-За.

-УИХ-ын хяналт шалгалтын тухай хуулийн ажлын хэсгийг Та ахалж байсан билүү. Ийм мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулдаг эрх өөр улс орны парламентад байдаг уу?

-УИХ-ын хяналт шалгалтын тухай хуулийг хэлэлцэж байхад парламентын мөрдөн шалгах сонсголтой холбоотой зүйл заалтыг хэрхэн хуульд тусгах талаар эрдэмтэн судлаачид оролцоод санал бодлоо солилцож байсан. Энэ сонсголтой холбоотойгоор Б.Чимид багш олон жилийн өмнө “Парламентын мөрдөн шалгах сонсгол бол маш хэрэгтэй зүйл, манайхан цаашдаа авч хэрэгжүүлэх ёстой” гэж байсан. Ер нь манай парламентад дутагдаж явсан зүйлийн нэг нь энэ парламентын сонсгол байсан. Зарим улс орон шууд мөрдөн шалгах сонсгол гээд нэрлэчихсэн байдаг. Бидний хувьд ингэж шууд нэрлээгүйгээс бусад сонсголтой андуурагдах, эндүүрэгдэх зүйл бас гарч байна. Уг нь Хөгжлийн банкны сонсгол бол парламентын мөрдөн шалгах сонсгол. Парламентын мөрдөн шалгах сонсголыг Англо-Саксоны эрх зүйтэй орнууд хагас шүүхийн хэлбэрээр хэрэглэдэг. Парламент нь мөрдөн шалгах ажиллагаа хийгээд буруутай этгээдийг шахах, хэргийн нөхцөл байдлыг гаргах, хариуцлага тооцох ийм нөхцөлийг бүрдүүлсэн байдаг. Ёс суртахууны хариуцлага гэдэг бол ийм улс орнуудад маш том хариуцлага байдаг. Ийм системтэй улс орнуудад парламентдаа дуудагдсан олон албан тушаалтан гэм буруугаа өөрсдөө хүлээдэг. Ингэх нь хуулийн байгууллагад ч, тухайн албан тушаалтанд ч зарим таатай нөхцөлийг үүсгэдэг. Тэгэхгүй бол цаашдаа хяналт шалгалт чангардаг учраас парламентын сонсгол гэдэг бол маш хүчирхэг механизм болоод ирдэг л дээ. Манайд бол энэ сонсгол шинэ юм. “Байцаана” гэдгийг зөвхөн эрүүгийн мөрдөн байцаалтад л хамруулж боддог манай хувьд үнэхээр шинэ зүйл.

-Нэн шинэ, бас жишиг тогтоохуйц энэ сонсголыг зохион байгуулах түр хорооны гишүүдийг яаж сонгож авсан бэ?

-УИХ-ын хяналт шалгалтын хуулиар түр хороог байгуулах үндэслэл зарчмаа тогтоосон байдаг. Хуульд түр хороонд орох гишүүдийн гуравны нэгээс доошгүй нь сөрөг хүчин буюу цөөнхөөс байна гээд заагаад өгсөн. Одоогийн парламентад суудалтай гурван нам байгаа. МАН, АН, ХҮН. Түр хороонд энэ гурван намын төлөөлөл 12 гишүүн хуульд заасны дагуу орсон. Энэ түр хороо байгуулагдахад УИХ-ын дарга түр хорооны даргад миний нэрийг дэвшүүлсэн. Миний нэрийг дэвшүүлэхдээ “УИХ-ын хяналт шалгалтын хуулийн ажлын хэсгийг ахалсан, парламентын хяналт шалгалтыг цоо шинэ шатанд гаргах үзэл баримтлал, томъёолол дээр ажилласан учраас үүнийгээ анхнаасаа зөв хэрэгжүүлэх ёстой” гэж байсан. Хянан шалгах түр хороо буюу парламентын мөрдөн шалгах үүрэгтэй энэ түр хороо бол бусдаас их онцлогтой.  Монголд түүхэндээ анх удаа учраас хуульч хүний хувьд хүрээ зааг, хэмжээ хязгаарыг зөв мөрдөх ёстой, анхнаасаа мордохын хазгай байж болохгүй гэж хуулийн ажлын хэсгийг ахлахдаа ч, түр хорооны анхны даргаар ажиллахдаа ч хичээсэн. Сайдаар томилогдсон учраас түр хорооны даргаар үргэлжлүүлэн ажиллах боломжгүй болсон. Миний зарчим тодорхой. Би өөрөө тодрохоос илүүтэй төрд зүтгэж байгаа механизмуудаа сайжруулаад явах, анхдагч хүнийхээ ажлыг хийгээд миний үүрэг дуусна гээд бусдадаа шилжүүлдэг тийм арга барилаар ажилладаг. Хууль хяналтын байгууллагууд дээр шалгагдаж байгаа мөрдөн байцаалтын нууц гэдгээр олон жил хэргүүд шийдэгдэхгүй яваад байдаг. Бусад улс оронд ийм хэргийг жишээ нь парламент нь татаж аваад хэргийн нөхцөл байдлыг тодруулах замаар энэ хэргийг илрүүлэх юм уу, хариуцлага тооцох замыг хурдасгаж байсан. Туйлын болгоомжтой, бусад хуулийг зөрчихгүйгээр парламент өөрийн эрх мэдлийг хэтрүүлэхгүйгээр гэхдээ бас өөрийн эрх мэдлээ бүрэн дүүрэн ашиглаад зааг хязгаар дээр байх үүднээс түр хорооны гишүүдээ сонгосон. 

-Хуульчийнхаа хувьд хүрээ хязгаарыг маш сайн тогтоож ажилласан гэж Та хэллээ. Сонсголын үеэр харин мэргэжлийнхээ амбийцыг яаж дарж байсан бэ. Жишээ нь хуульчдын мөрдөх, шалгах, яллах тэр мэргэжлийн мэдрэмжийг...

-Анхны мөрдөн шалгах сонсгол учир бүгд хичээсэн. Цаашид бүр л сайжирна. 2024 онд нэг шат ахисан л байна. 2028 онд дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт очсон байна. Хэдийгээр түр хорооны хэдэн гишүүн л гэрчийг дуудаад сонсоод байгаа мэт боловч биднээр дамжаад нийтэд соснсгох аижллагаа явагдаж байна гэсэн үг. Ингээд сонсгох ажиллагаа явуулаад, бүгдээрээ адилхан мэдээлэлтэй болохоор шийдвэр зөв гарах нөхцөл аяндаа үүсэж байна гэсэн үг.

-Гэхдээ түр хорооны зарим гишүүн хэт улстөржөөд, хувийн амбийцаа бусад гишүүдэд гаргаад байх шиг байсан...

-Энэ дундаас хэн хожоод байгаа юм гэдэг л асуудал байгаа. Ийм сонсгол хийснээр албан тушаалтан хожоод байна уу, иргэд хожиж байна уу. Ер нь улс төрд байгаа эрх мэдэлтнүүд хуулийнхаа хүрээнд зөрчилдөх нь муу зүйл биш шүү дээ. Харин хуйвалдаад, сүлжээ хэлхээ холбоонд ороод байвал л энэ асуудал мөн. Зарим тохиолдолд улстөржих нөхцөл гарна. Гэхдээ нотлох баримт дээр суурилж л ярина. Гол нь үүн дунд иргэдийн мэдэх эрх хангагдаж байгаа нь чухал.Үндэслэлгүй ерөөсөө асуудлыг тавих ёсгүй, санаанаасаа зохиогоод яриад байна гэж байхгүй. Хэрвээ тэгж байвал үр дагавартай. УИХ-ын түр хорооны гишүүдийн оролцооны, хэлж ярьж байгаа зүйлийнх нь тун нь хэтрээд ирвэл олон нийт босоод л шүүнэ. УИХ-ын гишүүд гэдэг сонгогчдоос хамааралтай хүмүүс.

-Хэт их попроод байна шүү гээд л үү?

-Сонгогчид харж байгаа. Энэ хүн ийм эрх мэдэлтэй байвал нотлох баримтыг ингэж гуйвуулж ашиглах нь байна шүү, эсвэл өс хонзонгийн сэдлээр ярьж байна гээд сонгогчид ялгаад салгачихна. Түр хорооны гишүүн зөв яриад байна уу, буруу яриад байна уу гэдэг нь иргэдийн нүдэн дээр ил л өрнөнө гэсэн үг. Баримтыг хүмүүс олон янзаар үнэлдэг. Гол нь тэр яриад байгаа баримт нь бидний дундын юм болоод хувирч байна, бүгдийн нүдэн дээр ил байна гэдэг нь л чухал. Тэр баримт дээр өөрийгөө хамгаалах, бусдыг шүүмжлэх, үнэлэлт өгөх гэдэг нь нээлттэй явах асуудал.

-Хөгжлийн банкны хяналт шалгалтын хорооны 12 гишүүн бид бол энэ хэрэгт холбоогүй нэр цэвэр хүмүүс ээ гэдгээ нэг талаар зарлаж байгаа хэрэг. Нөгөө талд нь дуудагдаж байгаа гэрчүүд дунд яг л та бүхэн шиг тангаргаа өргөөд ороод ирсэн, халдашгүй бүрэн эрхтэй УИХ-ын гишүүд байгаа. Нөлөөлөл орохгүй юу?

-Хөгжлийн банкны хянан шалгах түр хорооны гишүүдийг сонгоход энэ асуудалтай холбоотой, хамаарал бүхий этгээд нь холбоотой хүн байхгүй гэдэгт итгэж байна. Энэ асуудал дээр өөрсдөө, өөрийнх нь хамаарал бүхий этгээд  холбоотой бол үүнийгээ мэдэгдээд энэ хороонд орохгүй байх ёстой. Харин гэрчүүдийн хувьд нөлөөлөх зүйл байхгүй.

-Энэ удаагийн сонсголд дуудсан гэрчүүдээс хэчнээн хүн ирж, мэдүүлэг өгсөн бэ?

-Энэ удаагийн сонсголд Хөгжлийн банкнаас зээл авсан 60 аж ахуйн нэгжид хамаарах 306 гэрчийг дуудсан. Эдгээрийн 175 нь ирж гэрчээр оролцсон. Хянан шалгах шинжээчид эдгээрийн 3 сая гаруй гүйлгээн дээр хяналтын ажиллагаа хийлээ. Сонсгол дээр яригдсан баримтууд шүүхэд ч нотлох баримт болж болохуйц олон зүйл яригдсан. Ардчиллын нэг бас зарчим нь бүх нийтээрээ адилхан мэдээлэлтэй байх шүү дээ. Шүүхэд л мэдүүлэг өгч, мөрдөн байцаагчид л дуудагддаг гэж боддог хүмүүс ард түмний төлөөллийн дээд байгууллагын өмнө ирээд мэдээлэл өгсөн нь бүх нийтэд ил явагдлаа. Зарим нэгний хэлээд байгаа шиг Сүхбаатар ч юм уу, Энхбаяр ч юм уу илүү эрх эдлээд гэрчээр дуудаад байгаа юм биш. Ард түмний төлөөллийн байгууллагын хуулиар олгогдсон бүрэн эрхийнхээ хүрээнд парламент дуудаж байгаа. Хөгжлийн банкны 7.5 их наяд зээлтэй холбогдуулан хууль хяналтын байгууллагад хэдэн хүн шалгагдаж байгаа. Тэр нь ихэвчлэн мөрдөн байцаалтын нууц гээд мэдээлэл өгдөггүйд нь хүмүүс сэтгэл дундуур байгаа. Гэтэл ингэж сонсгол явуулж гэрчүүдийн мэдээллийг нийтэд ил сонссоноор Хөгжлийн банкны зээл дээр компаниуд яаж хандав, зээл олгосон эрх мэдэлтнүүд яаж хандав гээд бүгд л ил гарч ирж байна. Хөгжлийн банкнаас аж ахуйн нэгжээрээ зээл аваад хувийн данс руугаа шилжүүлээд авчихсаныгаа зарим хүн хэвийн гэж үзэж байгааг бүгдээрээ л энэ сонсголын үеэр харж авлаа. Хүмүүс хэвийн бус гэж байхад мань хүн л хэвийн гэж тайлбарлаад байгаад харцгаалаа. Нийтийн мөнгийг зээлж авчихаад зориулалиаас нь тэс өөрөөрөө үрэн таран хийчихээд эргэн төлөхгүй байгаагаа хэвийн гэж үздэг ийм юм лав энэ сонсголоос хойш алга болох байх. 

-Шалтгаангүйгээр гэрчүүд ирээгүй тохиолдолд хүлээлгэх хариуцлага хуульд байгаа юм уу?

-Гэрчээр дуудагдсан хүмүүс шалтгаангүйгээр сонсголд ирээгүй бол Зөрчлийн хуулиар хариуцлага хүлээлгэж болно. Харин албан тушаалтнуудад хамаарах парламентыг үл хүндэтгэх гэдэг агуулга байгаа. Төрийн албан тушаалтнуудад Зөрчлийн хуулиас илүүтэй төрийн албаны сахилгын шийтгэл ногдуулж, ажлаас халах үндэслэл болно. 

-Ерөнхийлөгч асан Х.Баттулга, Эдийн засгийн хөгжлийн сайд асан Н.Батбаяр нар лав гэрчээр дуудагдсан ч ирээгүй. Ирээгүй шалтгаан нь юу байсан бэ. Хүндэтгэн үзэх шалтгаан байсан уу?

-Ерөнхийлөгч асан Х.Баттулга бичгээр ирүүлсэн. Нэгдүгээрт намын дотоод ажилтай, хоёрдугаарт, мөрдөн байцаалтын нууцын баталгаа гаргасан учраас энэ асуудлаар нэмж яримааргүй байна гэсэн байсан. Ер нь бол гэрч бол Үндсэн хуулиар өөрийн эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх эрхтэй. Гэхдээ энэ байдал нь сонсголоор олон нийтэд шууд байгаагаараа танилцуулагдаж байгаа. Тодорхой итгэл үнэмшил төрүүлэхгүй шалтгаанаар гэрчийн мэдүүлэг өгөхөөс зайлсхийж байгаа бол эргэлзээтэй асуудлууд цаана нь үлдэж байна л гэж олон нийтэд харагдана. Хууль хяналтын байгууллагууд ч илүү тодруулж асуух үндэслэл үүснэ. Хууль тогтоогчоор ажиллаж байгаа хүний хувьд түүн дээр бас л эргэлзээ тээнэ. Сэжиг таамгийг алга болгох нь энэ сонсголын нэг үндэслэл байсан бол ингэж гэрчийн мэдүүлэг өгөхөөс зайлсхийнэ гэдэг нь сэжиг таамгийг хэвээр нь үлдээж байна гэсэн үг. Сэжиг таамаг хэвээрээ үлдэхээр түүнийг мухарлахын төлөө хууль хяналтынхан үргэлжлүүлэн бүр гүнзгий шалгах ёстой л болно.

-Сонсголын хамгийн сонирхолтой хэсэг нь мэдээж шинжээчдийн дүгнэлт байсан. Шинжээчдийг яаж томилсон бэ?

-Монголбанк, Үндэсний аудитын газрын ажилтнуудаас авсан. Авахдаа огт даргаас нь асуулгүйгээр харилцан хамаарлыг нь судлаад авсан. Тэднийг нөлөөлөлд автахгүйгээр ажлаа хийх боломжийг бүрдүүлэх нь чухал гэж үзээд ажилласан. Б.Энхбаяр дарга ч мөн тэгж ажилласан. Миний хувьд эхнээсээ баримталсан зарчим бол хүрээ зааг хязгаараа их зөв тавих ёстой л гэж үзсэн. Эхнээсээ энэ бол олон өдрийн сонсгол болно оо, тодорхой хугацаа шаардана аа, хяналт шалгалт хийх шинжээчийг томилно оо. Энэ хянан шалгах шинжээч нь нийтэд мэдээлэл өгөхгүйгээр ажлаа хийнэ, түр хорооны гишүүдтэй ч уулзахгүй гэдэг зарчмаар би ажилласан. Би ч бас тэдэнтэй уулзаад юу хэлсэн бэ гэхээр та нар намайг өөрт чинь нөлөөлөх боломжгүй байдлаар ажлаа хийх ёстой. Тухайлбал, би та хэдэд янз бүрийн үүрэг даалгавар өгөөд байвал та хэд протокол үйлдэх ёстой гэдгийг хэлж байсан. Монгол жижигхэн ш дээ. Янз бүрийн субъектив нөлөөлөлд шинжээчдийг оруулахгүй байх үүднээс үүнийг хийсэн. Тиймээс нөлөөлөлд автахгүйгээр зөвхөн баримтанд тулгуурлан дүн шинжилгээ хийнэ шүү гэдгийг нь сануулсан. 

-Нээлттэй сонсголоор Хөгжлийн банкны зээл болгон муу байгаагүй гэдгийг ч мөн харлаа. Жишээ нь “Говийн зам”-ыг “Эрдэнэс Монгол”-д авсан нь сайн зүйл байжээ. Энэ хугацаанд “Эрдэнэс Монгол”-ыг тэжээж байсан нь тэр “Говийн зам” байж. “Эрдэнэс Монгол”-д ирснээсээ хойш 400 гаруй тэрбум төгрөгийн орлого олсон байхад харин худалдаж авахдаа Хөгжлийн банкнаас зээлсэн мөнгөө төлөхгүйгээр үйл ажиллагаандаа зарцуулаад байсан энэ компанийн удирдлагууд л буруу менежменттэй байжээ гэдэг нь бас харагдлаа. 

-Дүгнэлт хийхэд эрт байна. Гэхдээ зээл бүр муу байгаагүй. Яг зориулалтын дагуу, зорилгодоо хүрсэн эдийн засгийн болон нийгмийн үр өгөөжтэй тийм төслүүд байжээ гэдэг нь харагдаж эхэлж байгаа. Тайлан дүгнэлт гарахад үүнийг сайн ялгах хэрэгтэй гэдгээ л түр хорооны гишүүддээ хэлж байгаа. Хөгжлийн банкны удирдлагууд өмнөх зээлүүдийн зарим зээлийг сайн төсөл байсан гэдгийг сонсголын үеэр хэлж байгаа. Ганцхан чамлалттай байгаа юм нь энэ авсан зээлүүдийн дийлэнх нь эргэлзээтэй байгаад л асуудал байгаа юм. 

С.Ононтуул