1862 оны есдүгээр сарын 22-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Абрахам Линкольн боолчлолыг халах тунхаг гаргаснаа зарласан нь тус улсын түүхэн дэх чухал үйл явдлуудын нэг болжээ. Энэхүү шийдвэр нь Америкийн иргэний дайны явцад боолчлолын асуудлыг холбооны засгийн газрын дайны зорилготой шууд холбосон юм.

Гэхдээ энэ тунхаг тухайн өдөр АНУ-ын бүх боолчлогдсон хүнийг шууд эрх чөлөөтэй болгосон баримт биш. Харин 1863 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжихээр зарласан бөгөөд бослого гаргасан муж, бүс нутгуудад хамаарах байв.

1861 онд АНУ-д Хойд болон Өмнөдийн мужуудын хооронд Иргэний дайн (American Civil War) эхэлсэн. Өмнөдийн боолчлолыг хадгалах сонирхолтой мужууд Холбооноос салж, Холбооны улсууд (Confederate States) хэмээх тусдаа засаглал байгуулсан юм. Дайны эхэн үед Хойд буюу Холбооны талын гол зорилго нь АНУ-ын нэгдмэл байдлыг хадгалах байв. Боолчлолыг халах нь эхнээсээ дайны албан ёсны гол зорилго байгаагүй. Гэвч дайны явцад боолчлолын асуудал улам чухал болж, Линкольн чөлөөлөх тунхаг гаргах шийдвэрт хүрчээ.

1862 оны долдугаар сард Линкольн тунхгийн төслийг Засгийн газрынхаа гишүүдэд танилцуулсан ч Холбооны тал цэргийн томоохон ялалт байгуулах хүртэл зарлахыг хойшлуулсан байна. Есдүгээр сарын 17-нд Антиетамын тулалдаан (Battle of Antietam) болж, Хойд тал Өмнөдийн цэргийн довтолгоог зогсоосон юм. Үүнээс тав хоногийн дараа буюу есдүгээр сарын 22-нд Линкольн урьдчилсан тунхгаа зарлажээ.

Линкольны 1862 оны тунхаг нь Өмнөдийн босогч мужуудыг 1863 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс өмнө дайнаа зогсоож, Холбоонд эргэн нэгдэхийг шаардсан. Хэрэв тэгэхгүй бол тэдгээр мужид боолчлогдож байсан хүмүүсийг эрх чөлөөтэй гэж зарлахыг мэдэгдсэн юм.

Ийнхүү 1863 оны нэгдүгээр сарын 1-нд Линкольн эцсийн тунхгийг гаргаж, Холбооны эсрэг бослого гаргасан нутаг дэвсгэрт боолчлогдож байсан хүмүүсийг эрх чөлөөтэй гэж зарлав. Мөн хар арьст эрчүүдийг Холбооны армид элсэх боломжийг нээсэн нь дайны цэргийн болон улс төрийн нөхцөлд нөлөөлсөн байна.

Гэхдээ тунхаг нь АНУ-ын бүх боолчлогдсон хүнийг нэгэн зэрэг чөлөөлөөгүй. Холбоонд үнэнч хэвээр байсан боолчлолыг зөвшөөрдөг зарим муж болон Холбооны цэргийн хяналтад байсан тодорхой бүс нутгийг хамруулаагүй юм.

Линкольны тунхаг боолчлолыг халах үйл явцад чухал алхам болсон ч эрх зүйн хувьд бүрэн хориглох асуудал Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөөр шийдэгдсэн юм. 1865 онд АНУ-ын Үндсэн хуулийн 13 дугаар нэмэлт өөрчлөлтийг баталж, гэмт хэргийн шийтгэлээс бусад тохиолдолд боолчлол болон албадан хөдөлмөрийг хориглосон. Ингэснээр боолчлолыг улс даяар халах эрх зүйн үндэс бүрджээ. 1862 оны есдүгээр сарын 22-ны урьдчилсан тунхаг нь Америкийн Иргэний дайны зорилго, боолчлолын талаарх холбооны бодлогод гарсан томоохон өөрчлөлтийг илэрхийлсэн түүхэн баримт юм.

Л.Баяр