УИХ-ын гишүүн, МАН-ын дарга М.Энхболд, Батлан хамгаалахын сайд Д.Бат-Эрдэнэ нар “манлай” болон “тод манлай” уяач болох юм гэнэ. Тэдэнд манлай уяач цол олгох саналыг Монголын морин спорт уяачдын холбооноос оруулж ирэв. Энэ дагуу өчигдөр Үндэсний их баяр наадмыг Зохион байгуулах хорооны хуралдаан болж нилээн хэрүүл, маргаантай өндөрлөлөө. Учир нь цол олгох ёстой 19 хүний дотор морь уядаггүй морины эзэд багтсанд Хотын дарга Э.Бат-Үүл, ССАЖ-ын сайд Ц.Оюунгэрэл нарыг бухамдуулаад авсан юм.

Тэдний зүгээс морио өөрөө уядаггүй хүнд цол өгөхгүй. Цаашид энэ тогтолцоог засч жинхэнэ морьтой ноцолдож, хөдөө гандаж яваа уяачдад нь цол олгох ёстой гэсэн байр суурьтай байгаа аж. Энэ талаар хотын дарга Э.Бат-Үүл хэлэхдээ “Бид энэ хамжлагыг өөхшүүлэх хэрэггүй. Тэртээ тэргүй энэ 19 хүний хэн нь морь уядаг, уядаггүйг бүгд мэдэж байгаа. Төрийн шагнал, цолыг мөнгөөр худалдаж авч байгаа энэ үйл явдлыг таслан зогсоох хэрэгтэй” гэсэн юм.

Харин Морин спорт уяачдын холбооны зүгээс Э.Бат-Үүл даргыг “Чи юу мэддэг юм. Морь мэдэхгүй байж дуугүй суу” ухааны юм ярив. Энэ мэт маргаан удаан үргэлжилсэний эцэст Д.Бат-Эрдэнэ, М.Энхболд нарын нэрийг хасах санал гаргасан ч хорооны гишүүд энэ удаа журмаа даган дээрх 19 хүнд бүгдэд нь шагнал өгөх асуудлыг Ерөнхийлөгчид уламжлахыг дэмжив.

Учир нь манай хуулинд морины жинхэнэ эзэнд нь цол өгөх ёстой хэмээн зааж өгсөн байдаг байна. Түүнээс биш цалин авч эздийн дор ажиллаж байгаа уяачдад цол олгохоор хуульчилж өгөөгүй байдаг аж. Тиймээс энэ удаа тэдэнд “манлай уяач” цол өгнө, өгөхгүй гэх маргаан ингэсгээд намжиж байна. Харин Ерөнхийлөгч тэдэнд цол өгөх, үгүй нь хэсэг хугацааны дараа тодорхой болно.

Дээрх хоёр эрхмээс гадна бизнесийн салбарын хэд хэдэн хүнд мөн л улсын цол олгохоор болжээ. Тухайлбал, “Итгэлт-Орших” группын ерөнхийлөгч Б.Билэгдэмбэрэл, “Тавантолгой транс” ХХК-ийн захирал   Д.Дагвадоржоос гадна олноо Дамбын Хишгээ нэрээрээ алдаршсан  Д.Хишигжаргал,  “Авзага трейд”-ийн захирал  П.Мэндбаяр гэх мэт эрхмүүдийн нэр цохиж явна.

Сүүлийн үед манай улс, төр бизнесийнхний дунд уралддаг мориныхоо зүсийг ч мэдэхгүй байж уяач гэх цолтой хүмүүс их болж. Тэгээд бас болоогүй хүний хөдөлмөрийг өөрийнх болгон алдар цол зүүх гэж зүтгэж буй нь бүр гутамшигтай. Ард түмэн өөрийг нь морь уядаггүйг мэдсээр байтал алдарт, манлай хэмээгдэж, малгайгаа тоноглосон алт мөнгөний хэмжээ, өмссөн дээлнийхээ уртаар уралдаж явдаг. Бас болоогүй тэдэн сая төгрөгөөр тийм морь авлаа л гэнэ. Морьдоо ийм тансаг байранд амьдруулдаг, тийм үнэтэй хоол өгдөг л гэнэ. Энэ мэтээр тэдний бэл, бэнчин, хөрөнгө чинээгээр уралддаг байдал нь сүүлийн үед хэрээс хэтэрчээ.

"Тод манлай" болон "манлай" уяач цол бол тэдний шунал, хүслийн оргилд байдаг. Тийм ч учраас энэ цолны төлөө үхэн хатан зүтгэдэг биз.

Сангийн сайд Ч.Улаан  л гэхэд шадар сайд байхдаа Баяр наадмын комиссын даргаар томилогдож, өөрийгөө "алдарт уяач" цолонд тодорхойлж явсан гэж хүмүүс ярьдаг. Ер нь мориор  нэр хүндээ өсгөж, өвөрмөц менежмент хийдэг хүн бол Д.Бат-Эрдэнэ. 

Тэрбээр нэгэн цагт Морин спорт уяачдын холбооны ерөнхийлөгчийн ажлыг хийж явсан. Гэвч энэ албан тушаалыг зөвхөн улс төрийн зорилгоор ашигласнаас бус өөр юу ч хийгээгүй гэж уяачид шүүмжилдэг. Д.Бат-Эрдэнийг тус байгууллагыг удирдах үедээ уяачдын дунд яс хаяж муудалцуулснаас өөрийг хийгээгүй гэж олон хүн ярьдаг.

Хараад байхад улс төрчдийн хэн олон хурдан морьтой, хэн өндөр үнээр морь худалдаж авсан, хэн улс бүсийн томоохон наадмаас олон айраг түрүү авсных нь нэр хүнд өсөөд байх шиг.  Ер нь хурдан морь уралдуулдаг эсэх нь улс төрчдийн ажилд чухлаар нөлөөлдөг бололтой. Тийм болохоор улс төрчид асар их мөнгө хаяж хурдан морь худалдаж авдаг биз.

Бас шунал, хүслээ дарж чадахгүй "тод манлай", "манлай"уяач хэмээх цол тэмдэг рүү зүтгэдэг биз ээ.