АН-ыхан үлдэж буй хоёр жилд азаа үзэхээр шийджээ. Тэдэнд үүнээс өөр сонголт ч үлдээгүй бололтой. Одоогоор Монголын гадаад өр 8.4 сая ам доллар байгаа ба энэ нь ДНБ-ийн тавин хувийг давж гарсан хүндхэн үзүүлэлт юм. Ямарсайн даа л Олон улсын валютын сангийн зүгээс манай улсыг өрийн дарамтанд орох эрсдэлтэй орон гэж зарлахав дээ. Тус сангийн хэд, хэдэн үзүүлэлт, шалгуураар Монгол улсын гадаад өрийн хэмжээ байж болох хязгаарыг давж гарсан гэж байгаа. Мөн Дэлхийн банкнаас гаргасан өрийн зохистой байдлын анализаар “Монголыг өрийн дарамтад орох  эрсдэлтэй орон" гэсэн ангилалд багтаажээ. Цаашлаад хатуу бодлого барьсан тохиолдолд ч өрийн дарамтад орохгүй байхын тулд нилээн хүч шаардсан ажлуудыг хийх хэрэгтэй болох байх гэсэн байна.

     Харин манай Засгийн газар өрийн дарамтанд орохгүйн тулд тэдний хэлсэнчлэн эдийн засагт хатуу бодлого баримтлах буюу бүсээ чангалах “хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлэхээр болжээ. 

    Үүний том жишээ нь нийслэл хотоо хөгжүүлж чадах хэмжээний мөнгөгүй болсон учраас бонд гаргаж буй байдал юм. Тодруулбал Нийслэлд өгөх мөнгө Засгийн газарт алга. Зэсийн үнэ унаж, нүүрсний экспорт нэмэгдэхгүй байгаа байдал болон гадны хөрөнгө оруулалт зогссон нь улсын төсвийн орлого төвлөрөхгүй байх гол нөхцөл болсон байна. Алийн болгон дотоодын хэдэн компаниасаа зулгааж, бүр болохгүй бол торгож төсвийг бүрдүүлэх билээ. Бүр сүүлдээ нөгөө хэдэн үндэсний компаниуд өөрсдөө эргэлдэх хөрөнгөгүй, валютын зээлийн дарамтанд орсон учраас Засагт ч өгөх мөнгөгүй болж байгаа сурагтай.  Тиймээс л Засгийн газар Нийслэлийг бонд гаргахыг зөвшөөрч бие дааж хотоо хөгжүүлэхийг нь дэмжиж байгаа юм байна.

    Нийслэл хот анх удаа өөрийн бонд гаргахаар бэлтгэж байна. Бонд гаргах бэлтгэлийг Нийслэлийн Засаг даргын тамгын газар Дэлхийн банктай хамтарч нэг жилийн өмнөөс хийж эхэлжээ.  Өмнөх өрөө яая гэж байж хот тусдаа бонд гаргаж өртэй болж байгааг шүүмжлэх хүмүүс олон байна. Гэхдээ 2021 он хүртэл хотыг хөгжүүлэхэд нийт 25.4  их наяд төгрөгийн эх үүсвэр шаардлагатай аж. Үүнийг жилд хуваагаад үзэх юм бол 3-4 их наяд төгрөг хэрэгтэй байгаа гэнэ. Гэтэл үүнийг улсын болон нийслэлийн төсвөөр санхүүжүүлэх боломжгүй учраас бонд гаргах асуудлыг хэлэлцэж байгаа нь энэ аж.  2014 оны төсөв гэхэд 549 тэрбум төгрөгөөр батлагдсан. Энэ төсөв нь яагаад ч 1.2 сая хүний хэрэгцээг хангах бүрэн боломжгүй аж. Нийслэлд бонд гаргахдаа өмнөх оны төсвийн орлогын 15 хувиас хэтрэхгүй байх шаардлагатай гэсэн заалт хуулинд байдаг. Тэгэхээр 2014 оны төсвийн 15 хувь гэж үзвэл 400 тэрбум төгрөгийг бонд гаргаж олж авах нь.

    Харин дээрх мөнгийг ямар төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлж юунд зарцуулахаа одоогоор хараахан судалж амжаагүй байгаа аж. Ямартай ч бонд гаргаж чадвал авто замын зогсоол, үйлдвэр, ложистикийн парк, хотын дэд бүтцийн ажил, хуучин инженерийн шугам сүлжээг шинэчлэх зэрэг ажлуудад зарцуулахаар төлөвлөж байгаа аж. Өнөөдрийн байгаа төвшинд хот бонд гаргах боломж хязгаарлагдмал байгаа ч яаж, ийж бүх аргаа хэрэглэж байгаад ч хамаагүй нийслэл хот бондоо гаргах юм байна.  Нөгөөтэйгүүр бонд гаргахын хамгийн чухал зүйл нь  дараа нь өрийн дарамтад орохгүй байх асуудал. Гэхдээ л АН-ынхан өрнөөс огт айхгүй байгаа бололтой.

    Ер нь АН-ын томчууд хоорондоо ярилцаад Засгийн эрх барих хугацаандаа зоригтой зээл авч “үхэх сэхэхээ” үзье гэж тохиролцсон гэнэ. Бүх бололцоогоороо зээл аваад түүнийгээ шаардлагатай  бүх ажилд нь зарцуулахаар шийджээ. Хэрвээ тэгэж чадаад онох юм бол тэдэнд ирэх сонгуулиар иргэд дахин итгэл хүлээлгэнэ. Тиймээс авсан зээлийн мөнгөөрөө үлдэж буй хоёр жилийн хугацаанд жаахан  ажил хийхээр шулуудсан байна. Тиймээс АН-ынхан цаашид ч эрсдлээс айхгүй бүх бололцоогоороо мөнгө, тусламж гаднаас авах гэнэ. Харин  зээлээр авсан мөнгөнийхөө үр дүнг  хүртэж чадахгүй бол нэг хэсэгтээ л улс төрөөс гарах замыг сонгохоор болсон байна.  Тэгэхээр тэд азаа үзэж, үхэх сэхэхээ өр зээлийн мөнгөөр шийднэ гэсэн үг юм.  Ямартай ч тэд цаашид өр, зээлнээс огт айхгүй ажиллах нь тодорхой боллоо.

    Энэ онд манай улс 194 сая ам доллар өрөнд төлнө. Харин 2017 онд нийт өр нэмэгдэж 202 сая ам доллар болох аж. Ингээд бид 2018 он гэхэд гадаад өрөнд нийт нэг тэрбум 234 сая ам доллар төлөх болж байна. Хажуугаар нь дэлхийн зах зээл дэх зэсийн үнэ сүүлийн хэдэн өдөр тасралтгүй унаж байна. Мөн Оюутолгой, Тавантолгойгоос орж ирэх мөнгө нь эрс багасан нь манайх шиг зэс, нүүрс зэрэг ашигт малтмалын экспортоос улсын төсөв нь хамаадаг улсад энэ нь таатай мэдээ огтхон ч биш юм. Улсын төсөв мөнгөгүй байгаа гэж зарим эх сурвалжууд хэлж байна. Тиймээс өр зээл авах эх эрин үе рүү шилжиж байгаа гэнэ. Энэ нь Ардчилсан намынханы хувьд амиараа туг тахиж буй үзэгдэл ч  тэдний туршилт аз, эзийн алнийг нь авчрахыг бид таашгүй.