Бид идсэн чихрийнхээ цаас, татсан тамхиныхаа иш, уусан ундааныхаа шил, лаазыг байгаль дэлхийдээ шууд л хаячихдаг. Гэтэл эдгээр хог хаягдлууд нь байгальдаа шингэж устдаггүй, өчнөөн жил болж байж арай гэж устдаг аж. 

Тухайлбал, ундаа, архины шил дөрвөн мянган жил, хуванцар аяга мянган жил, нэг удаагийн аяга таван зуун жил, хуванцар сав дөрвөн зуун жил, лааз арван жил, хөнгөн цагаан сав зуун жил, асаагуур мөн зуун жил, тамхины иш хоёр жил, цаас гурван жилийн дараа байгальд уусч алга болдог байна. 

Мөн ч их хугацаа байгаа биз. Тэгвэл бидний жижигхэн юм чинь гээд бодоод хаясан тамхины иш, бага гэлтгүй цааснууд байгальд удаан хугацаанд оршин тогтнож, улмаар эко  дэлхийд сөрөг нөлөө үзүүлдэг гэдгийг мэдэхгүй нэгэн яваа гэдэгт маргахгүй биз ээ.  Учир нь иргэд энэ талаарх мэдээлэл тутмаг,  хог хаягдал гэх үндсэн ойлголтоос хэтрэхгүй явдаг гэдгийг учир мэдэх хүмүүс гадарлаж байгаа биз ээ. 

Тиймээс бид энэ удаад тамхины иш, түүний хор хөнөөл, хэрхэн байгаль экологио хамгаалах талаар сөхөхийг эрмэлзлээ. Жижиг хэрнээ хортой, жирийн иргэдийн төдийлөн мэддэггүй олон сонирхолтой баримтууд сөхөгдөнө гэж найдаж байна.  Хамгийн гол нь энэ бүхний эцэст татсан тамхины иш, тасчсан цаасны хэлтэрхийгээ цонхоороо, тагтаараа чулуудахаас бага ч гэсэн эмээх болов уу гэдэг үүднээс  доорх материалыг бэлтгэлээ.

Жил тутамд дэлхий дахинд таван триллион тамхины иш хаягдаж байгаа бөгөөд үүнээс ангижрахын тулд 10-15 жил зарцуулна. Тиймээс уг асуудлыг зохицуулахын тулд дэлхий нийтээрээ янз бүрийн туршилт хийж, шинэ зүйл санаачилдаг ч дорвитой үр дүнд хүрэхгүй байсаар өнөөг хүрсэн.

Хамгийн сүүлд л гэхэд зүлэг ургуулдаг тамхины ишийг Энэтхэгийн нэгэн компани санаачилсан ч олон түмний зүгээс шүүмжлэл дагуулж уг ажил биелэлээ олж өгөөгүй юм.

Харин Парисын эрх баригчид тамхичдыг гудамжинд хаясан тамхины иш бүрийнх нь төлөө 35  еврогоор торгож байхаар шийдсэн байдаг. 

Италид гэхэд л  “Тогтвортой байдлын тухай хууль” гэгчийг гаргаснаар гудамжинд  тамхины ишээ ил задгай хаявал 150 еврогоор торгох болжээ. Торгуулийн мөнгийг Хүрээлэн байгаа байгаль орчныг хамгаалах яамны дэргэдэх тусгай санд хуримтлуулж энэ чиглэлийн ажилд зориулах гэнэ.  Италийн байгаль   хамгаалагчдын тооцоолсноор  Италид байгальд ил задгай 72 тэрбум тамхины иш хаядаг гэсэн судалгаа байна.

Энэ мэт улс орон бүр тамхины ишний хор хөнөөлийг ард олондоо таниулж, үүнээс  сэргийлэх янз бүрийн ажлууд хийдэг ч дэлхий дахинд жишиг болохуйц үр дүн нэг л харагдахгүй байгаа юм. 

Тэгвэл манай улс ч жижиг гэж орхилгүй тамхины ишинд ач холбогдол өгч, ямар их хор нөлөөтэйг олон нийтэд таниулах зайлшгүй хэрэгтэй байна.

Эхний ээлжинд учир утгагүй торгууль тавьж, өнөөх дархлагдсан “эрхүүдэд” нь халдсан мэт ойлголтыг төрүүлэх нь учир дутагдалтай юм. Харин хор хөнөөлийг таниулж, ухамсар сэтгэхүйд нь бүрэн суулгаж эхэлснээр тамхины ишнээс бага ч гэсэн сэргийлэх дорвитой ажил болох болов уу гэж санана.

Европын орнууд дахь тамхины цэг

Цаашлаад гадны орнуудын жишгээр тамхины цэг, тамхины хогийн сав зэргийг бодлогын хүрээнд бий болгосноор энэхүү хорт хаягдлаас бага ч гэсэн ангижрах нь дамжиггүй.

Тамхины иш хийх зориулалттай хогийн савнууд

Хамгийн гол нь тамхины цэгийг өндөр өртөгөөр бүтээж, үр ашиггүй хаягдал болгох нь улс орны төсөвд ч, нийслэлийн өнгө үзэмжинд ч муугаар нөлөөлнө гэдгийг санахад илүүдэхгүй.

Учир нь манай улсад хамгийн сүүлд авч хэрэгжүүлэхээр зорьсон тамхины цэг өнөөдөр ашиглалтанд бүрэн ороогүй, эхнээсээ эвдэрч хэмхэрсэн байдалтай байгаа нь эл сэдвийн тод жишээ юм.

14-15 сая төгрөгөөр бүтэж байгаа “тамхи татах цэг”-ийн тухайд өртөг өндөртэй ч, бодит амьдрал нийцэхэд тун муу шийдэл болсон мэт.  Өөрөөр хэлбэл, хүмүүсийн тархин дахь мананг арилгаагүй байж материаллаг зүйлсээр хангасан нь эцсийн үр дүнг "муу" үнэлгээтэй болгож байгаа гэлтэй. 

Ухамсарт нь “болохгүй”-г суулгаагүй байж, материаллаг зүйлс бүтээх нь буруу

Гэхдээ  “Тамхины цэг” байлгах нь буруу гэх ойлголтыг энэхүү нийтлэлээс олж харж байгаа бол эндүүрэл. Чухамхүү  ажил хийвэл дуустал гэдэг шиг үүнийгээ дорвитой ажил хэрэг болгох нь юунаас  ч илүү чухал юм.  Цаашлаад хүмүүсийн ухамсар, оюун санаад тамхины иш гэдэг зүйл хүнд болоод байгальд эрүүл мэндийн ямар их доголдлыг авчирж байдгийг ойлгуулах  нь нэн тэргүүний ажил гэлтэй.

 
Өөрөөр хэлбэл, эхлээд ухамсарт нь “болохгүй”-г суулга. Үүний дараа өртөг хаяж дорвитой ажлууд зохион байгуулах нь хамгийн оновчтой санаа болов уу.

 
“Тамхины иш бол хорт хаягдал. Тамхины нэг ишийг усанд хаяхад зургаан литр ус хордуулдаг. Хөрсөнд хаясан нэг иш бүрэн задрахад 5-10 жил хэрэгтэй” 

Хэрэглэсэн зүйлээ хаяснаар хэрэглэгчдийн үүрэг дуусдаг. Хэдий тийм боловч хаягдал болсон элдэв материалын хувьд “хог” болсон цагаасаа эхлэн шинэ процесст ордог.

Тодорхой хугацаанд чийг, гэрэл, бичил биетэн, цаг агаар, болон химийн элдэв урвалын тусламжтайгаар байгалийн бүтээгдэхүүн болон задардаг.

Хаягдал болсон материалын бат бэх чанар, бүтэц зэргээс шалтгаалж задралын хугацаа харилцан адилгүй байдаг. Зарим нь хэдхэн хоногийн дотор байгалийн бүтээгдэхүүн болон задарч байхад нөгөө хэсэг нь хэдэн зууны турш задралгүй хадгалагдаж байдаг.

Хэрэв бид хаягдал материалын задарч, ялзрах хугацааг мэдэж чадвал олон жилийн турш задралгүй хадгалагддаг материалын хэрэглээг багасгах замаар байгаль орчноо сүйтгэхгүй, цэвэр байлгаж чадна.

Дэлхий зөвхөн бидэнд бус мөн бидний хойч үе, үр хүүхдэд ч харьяалагдах болно.

Д.УНДРАХ /24TSAG.MN/