Хилийн цэргийн дуу, бүжиг хэмээх их айлын голомтыг залгамжилж яваа хилчин уран бүтээлч олон залуус бий. Тэдний дундаас авъяас билэг, ур чадвараараа олонд танигдсан залуу уран бүтээлчийн нэг нь ахлах ахлагч, соёлын тэргүүний ажилтан, дуучин Н.Шажинтөр юм. Тэрбээр ирэх арваннэгдүгээр сарын 1-ний өдөр анхны бие даасан уран бүтээлийн цэнгүүнээ хийхээр зэхэж байгаа бөгөөд тоглолтын бэлтгэл ажлаа хангаад ид завгүй байх үеэр түүнтэй хэсэгхэн хором хөөрөлдсөн юм. Ингээд ХЦДБЧ-ын гоцлол дуучин Н.Шажинтөртэй ярилцсанаа хүргэе.

-Хилийн цэргийн дуу, бүжгийн чуулга гэсэн энэ айлын нэгэн эд, эс болох нь том ерөөл, хувь тавилан юм болов уу. Танай чуулгынхан улсын хил дээр үүрэг гүйцэтгэж байгаа хилчдэдээ сэтгэлийн дэм, урам хайрлахаар жил бүр хилийн зүг жолоо залдаг. Хилийн манаанд үүрэг гүйцэтгэж байгаа хилчдээ хараад одоо ч хуучирдаггүй бодол танд байдаг уу?

-Байлгүй яах вэ. Хилийн цэргийн байгууллагатай амьдрал, уран бүтээлээ холбоод 13 дахь жилтэйгээ золгож байна. Анхандаа хил гэж юу хэлдэг, хилчин гэж хэнийг хэлэх бэ гэдгийг бүрэн таниагүй байлаа. Хилийн манаанд үүрэг гүйцэтгэж байгаа хилчдээ анх хараад зүгээр л бахархсан. Одоо ч тэр мэдрэмж яг шинэ юм шиг цээжинд байдаг. Аав, ээжийн гар дээр байсан эрх танхил хөвгүүд хил дээр очоод эх орон гэж, улсын хил гэж юу юм бэ гэдгийг жинхэнэ утгаар нь ойлгож авдаг. Энэ ч утгаараа жинхэнэ эх орончид эндээс төрдөг юм болов уу. Хилийн цэргийн дуу, бүжгийн чуулгын үндсэн чиг үүргийн нэг нь хилчид болон хил орчим дахь ард иргэдэд урлаг соёлыг үнэ төлбөргүйгээр түгээн дэлгэрүүлэх. Улсын хил дээр үүрэг гүйцэтгэж байгаа хилчдийнхээ 60-70 хувьд нь жилдээ нэг удаа хүрч үйлчилдэг. Үлдсэн хувьд нь дараа жилд нь очих байдлаар урлагаар үйлчилдэг юм. Хамгийн анх бригадаар очихдоо бүгдээрээ мөнгөө нийлүүлж байгаад чихэр, жимс аваад хилийн манаанд үүрэг гүйцэтгэж байгаа хилчин цэргүүдэд өгдөг байлаа. Тэгэхэд маш их баярлаад хоёр гараа тосоод авна. Тэр үеийн агшин их гоё л доо. Одоо ч гэсэн чуулгынхан маань энэ уламжлалаа гээгээгүй. Зарим газарт нь шувуу ч нисэж очдоггүй шүү дээ. Та сайн мэдэх байх. Тийм газарт эх орныхоо дархан хилийг манаж, үүрэг гүйцэтгэж байгаа хилчдэд урлагаар дамжуулж сэтгэлийн дэм хайрлах нь нэн тэргүүний зүйл юм л даа. Биднийг очихоор бөөн баяр хөөр болно. Бараг л хүний мөрөөсөл болсон хүмүүс шүү дээ. Идээ будаанаас эхлээд аль байдгаараа дайлна. Эндээс л хилчдийн зочломтгой зан харагддаг даа.

-Технологи хөгжсөн өнөө үед зарим хүн гайхах байх аа?

-Яах вэ, 2006 оны үед шүү дээ. Одоо бол бараг ихэнх заставуудад харилцаа холбооны шугам орчихсон учир телевизор үзэж байна, интернэт ашиглаж байна. Гэхдээ урлагаар дамжуулсан амьд харилцааг хүн бүр хүсдэг. Энэ мөрөөслийг хэлсэн юм.

-Ингэхээр хүний оюун санаа, бие сэтгэлийг цэнгэн баясгаж байдаг зүйл бол яах аргагүй урлаг гэж хэлэхээс аргагүй.

-Тэгэлгүй яах вэ. Ямарваа нэгэн зүйлийг дэргэдээс нь харж, үзэх шиг сайхан мэдрэмж хаа байх вэ. Хоёр бөх барилдахыг телевизороор үзэх нэг өөр. Цэнгэлдэхэд суугаа үзэх нэг өөр мэдрэмж төрнө биз дээ. Үүн шиг юм л даа.

-Та Соёлын сургуулийг төгссөн дуучин. Ямар завшаанаар хилийн байгууллагатай амьдрал, уран бүтээлээ холбосон юм бэ?

-Би багаасаа дуу дуулах дуртай, урлагт хайртай хүүхэд байсан л даа. Соёлын тэргүүний ажилтан, дуучин Далантай, Б.Ганчимэг эгчийн дууг сонсоод “Ямар гоё дуулдаг ах, эгч нар бэ. Ийм л дуучин болох юмсан” гэж мөрөөддөг байлаа. Орой бүр дууг нь сонсоно. Тэр үед одоогийнх шиг интернэт гэж байсангүй. Кассетаа ухрааж байгаад сонсож, дуулдаг байлаа. Энэ мөрөөдөлдөө хөтлөгдөж тухайн үеийн Соёлын коллежид суралцсан. Төгсөөд СУИС-д суралцах гэхээр дахиад дөрвөн жил суралцах хэрэгтэй болчих гээд байхаар нь нутагтаа очиж багшлая гэж шийдлээ. Гэтэл манай нэг найз “Хилийн цэргийн дуу, бүжгийн чуулга гэж сайхан байгууллага байна. Чи очоод шалгалт өгөөч” гэхээр нь очлоо. Үүдээр нь ортол нэг их жавхалзсан залуучууд. Тэвхийсэн тэгшхэн бие хаатай, сүртэй гэж жигтэйхэн. Ингээд шалгалт өгөх болтол соёлын тэргүүний ажилтан, миний хайртай багш Ж.Батхүлэг, соёлын тэргүүний ажилтан И.Төмөрбат асан, урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, ХЦДБ-гийн уран сайхны удирдаачаар ажиллаж байсан Т.Эрдэнэ-Очирын шүүлтүүрээр ороод тэнцсэн. Тэгэхэд Ж.Батхүлэг багш “Чи манай чуулгад дуучнаар ор. Гэхдээ ардын дуу дуулах уу” гэсэн. Би ч зөвшөөрсөн. Ингэж л хилчин уран бүтээлч болсон түүхтэй хүн дээ.

-Тохиолдлоор хилчин уран бүтээлч болж дээ?

-Харин л дээ. Гэхээ хувь ерөөл байсан болов уу. Багадаа ХЦ гэсэн мөрдэстэй цэрэг хувцас өмсөөд авахуулсан нэг гэрэл зураг байдаг юм. Их сонин. Ах маань хилийн цэрэгт алба хааж ирээд хувцасаа тайлаад үлдээснийг би өмссөн юм билээ. Их эгдүүтэй харагдсан юм шиг байгаа юм. Манайхан тэр хувцастай нь миний зургийг аваад хадгалсан. Дараа нь хилчин уран бүтээлч болчихоод тэр зургийг харж суухдаа миний туулах, замнах ёстой замнал энэ юм шиг санагдсан.

-Танайхаас хилийн цэрэгтэй амьдралаа холбож байсан өөр хүн байдаг уу?

-Байгаа. Өвөө маань Халхголын дайнд оролцож байлаа. Аав маань хилийн 0151 дүгээр ангид алба хаасан. Аав маань “Хилийн алба шиг сайхан алба хаа ч байхгүй” гэж надад хэлж байсан.

-Таны анхны бие даасан уран бүтээлийн тоглолт ирэх сарын 1-нд болох гэж байна. Уг нь ямарваа уран бүтээлчид 5, 10 жилийн ойгоо тохиолдуулан уран бүтээлийн тоглолтоо хийдэг. Гэтэл та 13 дахь жил дээрээ анхны бие даасан тоглолтоо хийхээр төлөвлөсөн нь ямар учиртай юм бэ?

-Энэ их учиртай. Би чуулгад орсноос хойш зургаан жилийн дараа буюу 2013 онд найзуудтайгаа хамтарч “Тангараг нэгтэй андууд” тоглолтоо хийсэн юм. Энэ тоглолтын дараагаас “Яагаад бие даасан тоглолтоо хийж болохгүй гэж” гэсэн шунал төрсөн. Энэ үеэс эхлэн уран бүтээлдаа түлхүү анхаарч эхэлсэн. Энэ утгаараа “Миний араншин” цомгоо гаргахаар хэвлэлтэд өглөө. Үүний дараагийн алхам нь “Зүрхэн зурвас” гээд анхны бие даасан тоглолт. Халхын голын 80 жилийн ойд зориулсан тоглолт л доо. Нэг шалтгаан нь энэ. Хоёр дахь шалтгаан нь хүний насны мөчлөгтэй холбоотой. Уг нь өнгөрсөн 2018 онд хийх гэж үзсэн юм. Тэгснээ ерөөсөө дараа жил хийе. Халхын голын ой болно. Тэгээд ч хүний насны 13-ний мөчлөг тохионо гэж бодсон.

-Өөрөө 13-ийн тоонд дуртай юу?

-Дуртай. Монголчууд XIII зуунд хамгийн хүчирхэг байсан үе. Энэ утгаараа их дуртай. Машиндаа хөгжим сонсохдоо хүртэл дууны төвшинг нь 13 дээр тавьдаг.

-Тоглолтоо тэгвэл арваннэгдүгээр сарын 13-нд зохион байгуулах ёстой байсан юм биш үү?

-Арваннэгдүгээр сарын 1-нд хийж байгаа нь учиртай л даа. Миний анхны дуун цэнгүүн. Сарын эхэн гэдэг их гоё шүү дээ. Энэ утгаараа. Нөгөө талаасаа та нэг зүйл ажиглав уу.

-Юуг.

-Тоглолт болох өдөр согтууруулах ундаа худалдаалдаггүй өдөр. Найзууд маань “Чи яаж байгаа юм бэ” гээд тоглоом шоглоомоор асуугаад байгаа. Урлагаар сэтгэл, оюунаа цэнгүүлэх шиг сайхан зүйл хаа байх билээ. Тийм үү.

-Тэгэлгүй яах вэ. Уран бүтээлийн тоглолтод Хилийн цэргийн дуу бүжгийн чуулга бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ оролцох уу?

-Тэгнэ.

-Урилгаар өөр уран бүтээлчид оролцох уу?

-Оролцоно. Гавьяат жүжигчин, дуучин У.Далантай оролцоно. Манай нутгийн ах л даа. Мөн гавъяат жүжигчин, дуучин Б.Ганчимэг, ХЦДБЧ-ын гоцлол дуучин, соёлын тэргүүний ажилтан Б.Нэргүй, дуучин Мөнгөнтуяа, Отгонжаргал, Дуурь бүжгийн эрдмийн театрийн дуучин Энхнаран, үндэсний хөгжмийн Жонон хамтлаг зэрэг олон хамтлаг, дуучид оролцоно.

-Танай чуулгын уран сайханы удирдаач, соёлын тэргүүний ажилтан Болдбаатар оролцох уу?

-Харамсалтай нь яг тэр өдөр хөдөө томилолттой. Түүнээс биш оролцох байсан болов уу.

-Өөрийн тань хамгийн хайртай хийгээд олны талархал хүлээсэн уран бүтээл гэвэл та аль уран бүтээлээ нэрлэх бэ?

-Миний уран бүтээлийг хилчид маань андахгүй л дээ. Олны хүртээл болсон гэвэл “Босго тотго” киноны “Хан хурмастын бүсгүй” дууг нэрлэж болно. Их сайхан дуу. Би өөрөө энэ кинонд туслах дүр бүтээсэн.

-Нийт уран бүтээлээ тоолж үзсэн үү?

-Нарийн тоо байхгүй юм билээ. Сая цомог гаргах гээд ямар дуугаа оруулах вэ гээд үзлээ. Тэгэхэд нэлээд олон дууны уран бүтээлтэй болсон байна лээ. Эднээсээ шүүж, шүүж 20 гаруй дууг нь цомогтоо багтаасан. Гэтэл эднээсээ алийг нь тоглолт дээрээ дуулах уу гээд сууж байна даа.

-Анхны уран бүтээлийн тоглолт хэдхэн хоногийн дараа боллоо. Санадарч байна уу?

-Аймаар санадарч байна. (инээв). Өмнө нь 07.00 цагт босдог байсан бол одоо 06.00 цаг хүрэхгүй сэрэх жишээтэй. Шалгалт өгөх гэж байгаа хүүхэд шиг л гэгэлзээд, хачин гоё байна.

Г.Нацаг-Эрдэнэ