АНХНЫ БЭЛЭГ

Социализмын үеийн багш аав, ээж минь огт тэмдэглэдэггүй байсан болоод ч тэр үү арваад нас хүртлээ би Цагаан сарын тухай ямар ч ойлголтгүй нэгэн байв. 1992-93 оны үе шиг санагддаг. Дөнгөж арав ч хүрээгүй л байсан юм даг. Улласан эсгий гуталтай алхаж байсан минь бүүр түүрхэн санагддаг юм. Тэгэхээр арванхоёр, эсвэл нэгдүгээр сар байсан болов уу даа. Багын найз Б.Саруултайгаа тоглохоор хүргэн ах Б.Эрдэнэбатынх руу нь эсгий гуталтай ч хэрэндээ л дэгдээд очлоо. Сака маань Норовоо эгчдээ хань болон Эрдэнэбат ахынд амьдардаг байсан юм. Б.Эрдэнэбат ахынх сумын төвийн зүүн урд Байшинтай байранд, манайх багш нар голдуу амьдардаг Хонхорын байранд. Босго алхсан цагаас л тоглох сонирхол алга болж хамаг анхаарал Сакагийн зүүсэн хүзүүний зүүлтэд төвлөрөөд байснаа санадаг. Найзын маань хүзүүнд миний хэзээ ч харж байгаагүй чамин гоё чернилэн ягаан гурван давхар хэлхээ зүүлттэй байгааг хараад зүүхсэн, бүр авахсан гэж хэчнээн их хүсч байснаа одоо ч санадаг. Хэлээгүй ч, хүсэл минь нүдэнд ил байсан биз ээ. Норовоо эгч аль хэдийнэ анзаарчихсан “Окодоо ах эгч хоёр нь малчдын баяраар ийм зүүлт бэлэглэнэ ээ” гэхийг сонсоод баярлаж догдолсон би буцаад дэгдчихлээ. Ээжээс “Малчдын баяр гэж ямар баяр байдаг юм, хэзээ болдог юм” гэдгийг асуух санаатай яарч байгаа нь тэр. Тэгж л анх Цагаан сар гэж баяр байдгийг, тэрийг нь тэр цагт Малчдын баяр гэж нэрлэдгийг мэдэж билээ. Ёстой л хоног тоолон хүлээсэн дээ. Тэр жилийн Малчдын баяр хэдэнд ч болж байсныг одоо мартаж, ямар ч л байсан шинэ гарахаас урьтаж Норовоо эгч намайг дуудлаа. Яг Сакагийнх шиг хэлхээтэй, арай цайвар ягаан хүзүүний зүүлт надад бэлджээ. Хамгийн их хүсэж мөрөөдөж байсан зүүлт болохоор ч тэрүү хөл газар хүрэхгүй гэр рүүгээ жирийлгэж билээ. Гартаа мөрөөдлийн хэлхээгээ тас атгачихсан, жаварт хайруулсан ув улаан хацартай над шиг жаргалтай хүн буйдхан Мөнххаанд минь байсан юм болов уу даа, тэр цагт. Ингэж би цагаан сартай танилцаж,ингэж би анхны бэлгээ авч байлаа. Цагаан сарын хамгийн анхны бэлгийг надад өгөхдөө хорвоогийн бүх аз жаргалыг алган дээр минь дэлгэж байсан Б.Норов эгч маань Сүхбаатар аймгийн Баяндэлгэр сумандаа ажиллаж амьдарч байгаа.

ГЭР ЦЭВЭРЛЭДЭГ ӨДӨР

Би эрхээрээ хатсан амьтан байсан юм. Ижий ааваасаа, төрсөн гэр орноосоо ичдэг хүн эрхээрээ хатсан надаас өөр байхгүй...

Дөнгөж сурвалжлагч болсон би хөдөөний томилолтыг алгасахгүй явахыг хичээдэг байлаа. Ялангуяа Сүхбаатар руу томилолт гарвал “Би, Би, Би” гээд л уухайн тас ухасхийдэг жаал байв. Улс төрийн албаны сэтгүүлч болохоор голдуу л улс төрийн хүрээнийхэнтэй томилолтоор явж таардаг байв. Тэр олон томилолтын ихэнхэд нь Ч.Улаан сайдын багт орон Сүхбаатар аймаг руугаа явдаг билээ.

Ч.Улаан сайд ч нутаг руугаа их явна, тэр болгонд л уухайн тас багтчихаад нутгийн зүг хурдалдаг байв. Тэр олон томилолтын нэг нь цагаан сарын урдхан болж таарсан юм. Урагшаа (Баруун-Урт руу) явах бүртээ Ч.Улаан сайд Мөнххаан дээр зогсож “Сүхээ багшийнхаараа орж цай уугаад гаръя” гээд аавынхаар орж цайлаад гардаг байлаа. Харин тэр жилийн аварга малчны шагнал гардуулах цаг давчуу байсан болоод ч тэр үү Мөнххаан дээр зогсолгүй шууд Баруун-Уртын зүг довтолгов. Цаашаа Асгатын сайн малчин Баяраа гуайнд шагнал гардуулаад Баруун-Уртад ирж хоноглосон бид өглөө эртээ Улаанбаатар руу хөдөллөө. Тэр өдөр гэр цэвэрлэдэг өдөр байсан юм. Баруун-Уртаас буцаж явахдаа Улаан сайд “Цагаан сар болж байна, Сүхээ багшийнх руугаа ороод гаръя, тэгэх үү Оноон. Аав, ээжтэйгээ уулзаад гарсан нь дээр биз дээ” гэж байна. Урагшаа явахдаа ороогүй юм чинь аавынхаар орж амжихгүй нь дээ, буцахдаа ямар ордог биш гэж бодож байсан би тэр үгийг сонсоод нүд харанхуйлаад л явчихлаа. Аав, ээжтэйгээ уулзах сайхан ч өнөөдөр гэр цэвэрлэдэг өдөр гэдэг бодол толгой руу ённн хийгээд орж байна. Гэр цэвэрлэдэг өдөр манайх гэдэг айл хөл толгой нь мэдэгдэхгүй, хүн гишгэх зайгүй байдгийг мэдэх би тэр цагаас л тавгүйрхээд эхлэв. Ядаж байхад сүлжээ тасарчихсан, сумын төв орохын наахна л холбоо барьж болно гэдгийг мэдэхийн дээдээр мэдэх би болдогсон бол түрүүлж нисээд гэр орноо цэгцэлчихээд томилолтын багийнхнаа угтмаар санагдаж байлаа. Баруун-Уртаас хөдлөхөөсөө өмнө хэлсэн бол гэрээ цэвэрлээрэй гээд хэлчихгүй юу гээд Ч.Улаан сайдад уур хүрч байна гэж...Баруун-Уртаас хөдөлсөн бид юу юугүй Баян-Уул руу яваад ирлээ. Эндээс л сүлжээ орно гээд утсаа тас ширтэв. Ядаж байхад сүлжээ нь таг. Тэгж байтал сумын төвөөс арваадхан км-т Таруу дэрсний тэр хавьд сүлжээ орж байна. Ажаа руу гялс “Улаан сайдын багийнхан манай руу орно” гээд мессеж илгээлээ. Гэхдээ арваадхан км гэдэг бол буулгаад хаясан гэр цэгцлэх байтугай аяга угаах л зай байлгүй яахав. Гээд яахав, гэрийн хаяанд хүрээд ирлээ. Ороод очлоо, миний яг төсөөлж байсан орчин угтав. Ажаа гэр цэвэрлэдэг өдөр гэрээ ёстой л буулгадаг байв. Булан тохой бүрээ цэвэрлэнэ гээд бүх тавилгаа буулгаад тавьчихдаг байлаа. Ядаж байхад манай байшингийн зохион байгуулалт нь том өрөө рүү орохын тулд нөгөө гурван өрөөгөөрөө бараг дамжаад явдаг тийм зохион байгуулалттай. Хөглөрсөн, хөл гишгэх зайгүй гэрээ харчихаад л эрхээрээ хатсан би уйлчихсан. Гүйж гараад хажуу айлдаа шигдчихсэн. Гарч очоо ч үгүй. Ичиж байгаа нь тэр. Цай цүү уугаад хөдлөх гэж байна гээд аав орж ирж байна, миний охин явахгүй юм уу гээд зөөлөн дуугаар аргадаад...Юун явах, тэр хүмүүсийн нүүрийг харахаас ч ичиж байна гээд үлдчихэж билээ. Тэр жилийн томилолтын багт Сангийн яамныхан, одоогийн Харилцаа холбооны зохицуулах хорооны дарга Г..Чинзориг, дуучин А.Ширмэнтуяа, Д.Амаржаргал гээд арав гаруй хүн явж байсансан...

Хүүхэд л байж дээ. Юундаа ч тэгж ичиж, юундаа ч тэгж бухимдсан юм.Одоо бол тэр замбараагүй гэртээ аавтайгаа, ээжтэйгээ уулзах ганцхан учрал байвал түүний төлөө юу эсийг хийнэ гэх вэ.

БИТҮҮН

Цагаан сараар бид халуун бүлээрээ цуглардаг байлаа. Гурван хүүхэд нь өрх тусгаарлаагүй тэр үед аавын голомт дүүрэн шинэлдэг байжээ. Гэр цэвэрлэдэг өдрийн оройхон сумандаа, төрсөн гэр рүүгээ 500 км-ын цаанаас очдог би тэр өдөртөө ядарч нялхарсан хүн ээжийн бэлдсэн хоолыг идээд, аавын зассан ор руу шургадаг байв. Харин битүүний өглөө ажаа намайг эртээ сэрээнэ. За тэгээд л жил бүрийн битүүнээр давтагддаг уламжлалт маргаан эхэлнэ дээ. Битүүний энэ өдөр ажаа бид хоёр ёс юм шиг маргалддаг байлаа. Энэ маргаан дандаа би усан нүдэлснээр дуусдаг байв. Гэр орноо цэвэрлэчихсэн ч чимхлүүр ажлуудыг битүүний өдөр бид хийнэ. Чимхлүүр ажил гэдэг нь хог шүүрдэх, шал угаах, хөшиг тюлиэ индүүдэж тогтоох. Надад үүдний амбаар, пийшин байрладаг хэсэг, угаалтуур орчмын шалыг угаах үүрэг ногдоно. Харин гэрийн аль өнгөтэй өөдтэй, хүний нүдэнд түрүүлж тусдаг өрөөнүүдийг ажаа өөрөө цэвэрлэнэ, хөшиг тюлиэ ээжтэй хамжин тогтооно. Үүдний амбаар угаахаас гадна ор хөнжлийн даавуу индүүдэх үүрэг ажаа надад зооно. Жил болгон л айлын том охин болох ажаа маань ийм хуваарь гаргана. Жил болгон л энэ хуваарь миний уур уцаарыг барна. “Би барлаг уу, яахаараа үүдний амбаар угааж, орны даавуу индүүдэх ёстой юм” гээд усан нүдэлнэ. Хөөрхий аав минь тэгэхээр хөмсгөө атируулж, нүдээ гурвалжлуулж ирээд ажаа руу том харна. “Муу дүүгээ дандаа л...” гэж намайг өмөөрч байгаа нь тэр. Харин ажаа харцаараа ширвээд л аавын гурвалжилсан нүдний харцыг нам болгоно. Охидын маргаанд аавын оролцох хэсэг тэгээд л дуусна. Хөөрхий өмөөрнө өө, өчигдөрхөн гэртээ ирсэн, усан нүдлэх бага охиноо өмөөрмөөр байгаа нь харцанд нь ил. Харин ээж бол “Газар дээрх ганц эгчийнхээ өөдөөс олон юм бүү ярь” гэж ганц зандарна. Манайх ер нь эхийн эрх давамгайлсан айл байсан шиг санагддаг. Аливаа шийдвэрийн эцсийн цэгийг ээж л хатгадаг байлаа.  Ингэж ээжийн тушаалаар эмх цэгцээ олсон бид хуваарьт ажлаа чимээгүй дуусгаж битүүлэг эхлэхийг хүлээнэ дээ. Анхны од тэнгэрт үзэгдэх үед ах гаднаас тавгийн боов, идээ шүүсээ оруулж, аав ая данг нь тааруулж ширээгээ засна. Өдөрхөн маргалдаж усан нүдлэж байгаагүй мэт халуун ам бүлээрээ шинэхэн дээлээ өмсөөд ширээндээ суух шиг жаргал хаана байх билээ. Миний хамгийн хайрлан дурсдаг үдэш бол “Ууцаа таллах аав, буузаа жигнэх ээж, Лхам бурханд мөс тавиад орж ирэх ах, өдөржин мөлхөж шалаа угаасан ч ээжийн урдуур бүх ажлыг нь хамжилцах гээд зүтгэх эгч дөрвийгөө тойруулчихаад л буйданд шигдэн бөхийн үзүүр түрүүг шимтэн үзэх би...”-Бид тавын угтдаг байсан тэр битүүний үдэш билээ.

ШИНИЙН НЭГЭН

Шинийн нэгнийг би бусдын л адил хүсэн хүлээдэг, шинэ дээл хувцсаа өмсөх гэж яардаг, айл саахалтынхнаараа орж бэлэг цуглуулах гэж догдолдог хүүхэд байлаа. Харин ааваас хойш шинийн нэгний бүх дурсамж алга болчихсон шиг санагддаг. Аавыгаа өөд болсны анхны цагаан сарыг угтах гээд гэр цэвэрлэдэг өдөр сум руугаа явж байхдаа хачин уйтай байсан минь бодогдоод байдаг юм. 2011 он л доо. Тэгэхэд би тэмдэглэлийн дэвтэртээ “Цав цагаан талаар цас манарган давхиж явна. Жил жилийн өдийд яг энэ замаар наран ургах зүг жирийлгэж өгдөг билээ би. Ирэх жилийн шинийн нэгнийг ижий аавтайгаа угтах гээд, бяцхан зээдээ өгөх бэлэг сэлтхэнэ өвөртөлчихөөд яг өнөөдрийнх шигээ замын унаанд дайгдан талын бяцхан суурингаа зорьдог. Ажилд орсноосоо хойш энэ л жимээр, энэ л жамаар Цагаан сартай золгосон гэхээр таван жилийн түүх байх нь. Хамгийн сүүлд энэ замаар аавтайгаа явжээ. Өнгөрсөн намар л даа. Аавыг хүргэж өгчихөөд л шөнөдөө буцна гэсэн төлөвлөгөөтэй, амандаа “Айргийн амт нь чимчгэнэсэн Алтан намрын өнгө юм аа” гэдэг дуу аялаастай. Тал нутаг тэгэхэд ёстой л алтан намрын өнгөнд автчихсан байсан юм чинь... Одоо ч тэр өнгөний зах зухаас байна аа. Дөнгөж өичгдөрхөн орсон болов уу гэмээр шинэхэн цасан дороос цухуйх борог өвс шаргалтан харагдана. Яг миний дуртай өнгө мөн дөө. Намар оройн загсаагаад орхисон тогоотой өрөм шиг тийм нэг дулаан шаргал өнгө...” гээд бичиж байж. Аавын эзгүй анхны Цагаан сарыг угтаж ядан сэтгэлээ тайвшруулж байсан үгс...

Дахиад л тэмдэглэлийн дэвтрээ сөхье. “...Би их хачин зантай. Бусад өдөр эртээ босчихдог байж Шинийн нэгэнд хөнжилдөө шургаад хэвтээд баймаар санагддаг. Нойр сэргэсэн ч босохгүй хэвтээд л байна. Ёс юм шиг аавыг зандарсны дараа л өндийнө дөө. Намайг ганц ч загнадаггүй ааваараа шинийн нэгэнд ингэж өндөр дуугаар дуудуулах дуртай байсан юм...”

...“Би буцаад л яг урьдынхаараа шинийн гурван Улаанбаатарын зүг хөдөллөө. Хаврын эхний өдрүүд ирсэн ч өвлийн жавар тийм амар явахгүй нь бололтой. Хацар шилбүүрдэн тас няс хийнэ. Өмнөх жилүүдэд Улаанбаатарт үлдсэн хүмүүст мартагдах гээд байгаа юм шиг санагдаад гэртээ хоргодох сэтгэлийг минь дарж орхидог байлаа. Харин энэ удаа Улаанбаатар руу яарсангүй. Жавар хургасан нутагтаа сэтгэл хоргодоод болсонгүй ээ. Аавын зурагны өмнө зул өргөх ээж...Шинийн нэгэн болгонд аавын барьдаг байсан эзгүй цагаан хадаг...Ийм дүр зураг сэтгэлд хадаастай Улаанбаатар руу би буцаж явна. Хавах хавар чигээрээ л Мөнххаанд минь ирсэн. Гэхдээ аавын эзгүйд угтсан анхны хавар сэтгэлд юутай гунигтай. Улаанбаатар орох зам юутай урт вэ”... Аав эзгүй цагаан сар 30 хүрээгүй насанд ой тойнд буухгүй байсан юм. Уймраад л, үймрээд л байсан. Ижийнхээ дэргэд уйлахгүй гэж их хичээсэн. Хоймор эзгүй тэр Шинийн нэгэн амьдралын жамыг анх тэгж сануулж билээ. Хоймор эзгүйрсэн ч хорвоо эргэдгээрээ эргэж, хотол түмнээрээ сайхан шинэлсээр л байна.

...Би бусдын л адил Шинийн нэгнийг догдлон хүлээдэг, шинэ хувцсаа өмсөх гэж яардаг, айл саахалтынхнаасаа бэлэг хүлээж, аав ээждээ эрхэлдэг хүүхэд байлаа. Харин одоо бол Шинийн нэгэнд хамаг амьтны амгалангийн төлөө зул өргөдөг болж дээ.

С.Ононтуул