НЭГЭН ТҮҮХ
Өдгөөгөөс зургаан жилийн өмнө Хэрлэн барс хотын цамхагийг БНХАУ-ын Соёлын яамны нэг сая юанийн буцалтгүй тусламжаар сэргээсэн байдаг юм. Ингэснээр эртнй Хятан улсын Төв Ази дахь цорын ганц дэрсгал гэгдэж байсан Хэрлэн барс хотын цамхаг орчин цагийн барилгын өнгө агуулгатай болж хувирч байсан эмгэнэлт түүх ердөө саяхных. Сэргээн засварлах ажиллагааны дараа орчин үеийн өнгө төрхтэй болсон Хэрлэн барс хотын туурь, цамхаг уг нь Манай Эриний үед хүчирхэгжиж байсан Хятан гүрний үетэй холбогддог байв. Долоон метр гаруй өндөр энэхүү цамхагийг ямар нэгэн хотын харуулын цамхаг байсан ч гэж үздэг билээ. Дорнод аймгийн Цагаан-Овоо сумын Баруун дөрөө нуурын зүүн урд оршдог энэхүү цамхагийг 1953 онд Х.Пэрлээ гуайн ахалсан экспедиц судлан Хэрлэн Барс хотын хуучин үлдэгдэлтэй холбогдох хоёр хэрмийг ойролцоо нь илрүүлж, судлаачид тусгайлан дугаарлаж, нутгийнхны Барс хот гэж нэрлэдэг суварга бүхий их хэрэмт хотыг Барс хот-1 гэж бичиж тэмдэглэх болжээ. Барс хот-1-ийн их хэрмийн хэмжээ нь хааш хаашаа 1600-1800 м, зузаан нь 4 м, өндөр нь 1,5-2 м юм. Хэрмийн дотор болон зүүн талд тав, долоон давхар хоёр суваргатай байжээ. 1953-1955 онд археологич Х.Пэрлээ Барс-1 хотын хэрмийн доторх дөрвөн барилга, бага хэрмийн орчин тойрны жижиг барилгын суурь, мөн шохой шатааж байсан зуухны ор зэргийг малтан шинжилж олон, том бурхны сэнтий, дээврийн хөх тоосгон ваар, том жижиг хэмжээний угалзтай, угалзгүй тоосго, шавар баримал, ур хийц сайтай бурхны үлдэгдэл, бурхны баримал чимэглэлийн хэсэг, жансагийн мал адгуусны дүрс, цац, сийлбэртэй мод, яс, төмөрлөг зүйл илрүүлэн олж уг барилга нь бурхан шүтээний газар байсан болохыг тогтоосон байна. Эртний сурвалж бичигт анх 1731 онд энэ сүм, цамхагийн талаар дурдагдсан байдаг бөгөөд хятад жуулчин Гүн-чжи-яо (Хоу-чу-сай-лу) үзэж тэмдэглэсэн байдаг юм. Харамсалтай нь хятан гүрний үеийн энэ цамхаг сэргээн засварлуулснаар эртний сайхан өнгө төрхөө гээн, орчин үеийн барилга мэт болсон билээ.
БАС НЭГЭН ТҮҮХ
Өдгөөгөөс есөн жилийн өмнө Чойжин ламын сүмийг Соёлын яамын дэмжлэгтэйгээр сэргээн засварласан байдаг юм. Тэр сэргээн засварлах ажил тухайн үед мөн ч их хэл ам дагуулж байлаа. Учир нь Чойжин ламын сүмийн түүх өгүүлсэн хөх тоосгыг орчин үеийн улаан тоосгоор сольсон хэмээн тухайн үеийн Соёлын сайд Ц.Оюунгэрэлийг буруутгаж байв. Чойжин ламын сүм Богд хаан, түүний дүү Лувсанхайдүв нарын Манжийн төртэй тэмцэлдэн байж босгосон XIX зууны сүүлч, XX зууны эхэн үеийн Монголын уран барилга, уран баримал, уран зургийн давтагдашгүй цогц бүтээл болон өнөөдрийг хүртэл өвлөгдөн ирсэн билээ. Энэ сүмийн гадна дотно чимэглэлийг Монголын 300 гаруй урчууд хүрээний нэрт уран барималч Омбын удирдлагад бүтээж байжээ. Богд Жавзандамба хутагт, өөрийн төрсөн дүү Лувсанхайдүв ламын хамтаар 1896-1902 оны үед Чойжин ламын сүмийг барьж, урд талд нь муу бүхнийг хаадаг хэмээдэг Ян пэй хаалт хийн хашааг нь барьж байсан гэдэг юм. Манжийн дарлалыг хүчтэй эсэргүүцэгч энэ хоёр төр, шашны нэрт зүтгэлтнүүдийн санаачилгаар XX зууны эхэнд босч байсан түүх хүүрнэх энэ сүмийн хөх тоосгыг 2013 онд ийн улаан тоосгоор сольж байлаа. Олон улсын сэргээн засварлах зарчимд сэргээн засварлах ажилд уламжлалт технологи нь тохирохгүй бол шинжлэх ухааны үзүүлэлт, практикаар нотлогдсон орчин үеийн технологийг ашиглаж болно гэж заасан хэмээн сэргээн засварлахад оролцсон хүмүүс хэлдэг ч хөх тоосго, ваар, түүхий тоосгоор өрсөн ханыг улаан тоосгоор сольсныг нь олон түмэн шүүмжилсээр буй билээ.
НЭН ШИНЭ ТҮҮХ
Харин одоо уншигч Танд ердөө хоёр гуравхан хоногийн өмнө болсон нэгэн үйл явдлыг танилцуулъя. Говьсүмбэр аймгийн нутаг, Жанжин Чойрт боржин чулуун дээр бүтээсэн Цагаан дарь эх бурхан байдаг. Энэ бурханыг Зүүн Чойрын хийдийн Цогчин дугана байсан газар долоон тохой өндөр хадны хойш харсан тэгш гадаргуу дээр сийлэн урласан гэдэг. Энэ бурханы талаар нэгэн домог байдаг нь: 1828 онд Чойрын хийд орчимд хижиг өвчин дэлгэрч лам болон энгийн ард олноор үрэгджээ. Энэ өвчнийг дарахаар урт наслахын ерөөлт бурхан Цагаан дарь эхийг Чойр дацангийн дуганы үүд чиглүүлэн байрлах боржин хадан дээр бүтээлгэсэнд халуун хижиг өвчин дарагджээ гэх домог. XVIII зууны үеийн энэ бүтээл-Цагаан дарь эх бурханд үйлсээ даатган идээ ундааны дээжээ өргөдөг уламжлал тэр үеэс тогтжээ. Орчин үед энэ нь уламжлагдаг ирэхдээ идээ будаа, сүүний дээжээ бурханы дүр рүү өргөснөөс халтартах Цагаан дарь эхийн дүр бүдгэрсэн юм. Олон нийтийн сүлжээгээр Цагаан дарь эхийн сүүнд халтартсан дүр цацагдаж олны шүүмжлэлийг хүлээгээд байв. Харин тус нутагт үйл ажиллагаа явуулдаг “Шивээ-Овоо” ХК-ийн уурхайчид уул усаа цэвэрлэн, байгаль дэлхийдээ буян үйлдэхээр шийдэн Цагаан дарь эх бурханыг “засварлахаар” болсон байна. Уурхайчид сүүнд будагдсан бурханыг даралтат усаар угаан өнгө төрхийг нь өмнөх янзад нь оруулсанд нутгийн иргэд талархаж буйгаа цахим сүлжээгээр илэрхийлээд буй.
Б.Жаргал
