Монгол үндэсний органик хүнсний үйлдвэрлэлийг эх орондоо бүтээж байгаа “Хөх Үүр Агро” ХХК-ийн захирал, үүсгэн байгуулагч Г.Чойжамцтай ярилцлаа. Бидний мэдэх “Хөх Үүр айраг, зоог” хүрээгээ тэлж “Хөх сүрэг” мал аж ахуй дагнасан шинэхэн төслөө өнгөрсөн оны сүүлчээр өлгийдөн авсан юм.

-Өнгөрсөн хоёр жилийн хатуу хөл хорио бизнес эрхлэгчдэд хүндхэн үе болж өнгөрлөө. Бизнес эрхлэгчид шинэ төсөл нээхээс илүүтэйгээр тэсч үлдэхийн тулд ажилласан хоёр жил байлаа. “Хөх Үүр” ХХК-ийн хувьд энэ хугацааг хэрхэн даван туулсан бэ?

-Өнгөрсөн хоёр жил бизнес эрхлэгчид ч гэлтгүй бүх хүмүүст хүндхэн үе байлаа. Бид сайхан цаг ирнэ гэж итгэж найдаж, ирээдүйн төлөвлөгөөний дагуу ажиллаж байна. Хоёр жилийн хугацаанд юу хийсэн бэ? Юу болов гээд эргээд харахад “Хөх Үүр” ресторанаа хаагаад, хөрөнгө оруулалт татаж франчайз ресторан болох тал дээр илүү ажиллаа. Зөвхөн хоолны газар байх биш, хөгжүүлж чадвал аялал жуулчлалыг татаж чадах юм байна гээд үйл ажиллагаагаа өргөжүүлсэн. Рестораны ид засварын үед хатуу хөл хорио тогтоосон хэдий ч зогсолтгүй зүтгэсээр өнгөрсөн арваннэгдүгээр сард франчайз ресторанаа нээсэн. Одоогоор нөхцөл байдал хэвийн хэмжээнд хүрээгүй байгаа учраас бизнесийн хувьд таатай болж амжаагүй хэдий ч бидний ирээдүй сайхан харагдаж байгаа. Цар тахлын дараа хүмүүс Монгол үндэсний соёл, органик, эрүүл мэндэд хэрэгтэй бүтээгдэхүүнийг эрэлхийлэх хандлага илүү ажиглагдаж байна. Тиймээс бид зөв зүйтэй менежмент хийж байгаа гэж харж байгаа. Хажуугаар нь ресторанаа дэмжсэн бизнесүүдээ хөгжүүлээд явж байна.

-“Шинэ Хөх Үүр” төсөл анхны франчайзаа гаргаад амжилттай явсан. Харин хоёр дахь төсөл буюу “Хөх сүрэг” 2021 оны арваннэгдүгээр сарын 11-ний өдөр нээлттэй зарлаж байсан. Одоо энэ төслийн үйл ажиллагаа ямар үр дүнтэй ажиллаж байна вэ?

-“Хөх сүрэг” бол мөн л ковидын үед боловсруулсан төсөл. Миний хувьд малчин айлын хүүхэд, малдаа хайртай ийм хүний хувьд өмнө нь ийм төсөл хийх юмсан гэсэн бодол бол байсан. Тийм ч учраас энэ төслийн санаа урьд нь байсан хэдий ч бизнесийн төлөвлөгөө болгож гараагүй явсан. Харин ковидын хөл хорионы үед гэртээ байх хугацаанд энэ санаагаа бодож, боловсруулах  боломж олдсон. “Хөх сүрэг” бол бизнес талаасаа манай рестораны гол түүхий эдийг бэлтгэн нийлүүлэх ач холбогдолтойгоос гадна өргөн хүрээнд үйл ажиллагаа явуулна гэж харж байгаа. Түүнээс гадна бид цаг үеэ маш зөв олсон. Монгол Улсад хөрөнгө оруулалтын эрх зүйн орчин таатай боллоо, банкны хууль өөрчлөгдлөө, үүнээс гадна цахим мөнгөний бодлого яригдаж байна. Яг энэ цаг үед хэлбэрийн хувьд төстэй маягаар бид мал аж ахуйн хөрөнгө оруулалт авч уламжлалт болон орчин үеийн фермер байдлаар малаа өсгөөд, үр өгөөжийг нь жил бүр хүртээд явах боломжтой байдлаар үйл ажиллагаа явуулах юм. Яг л компанид хөрөнгө оруулалт хийгээд жил бүр өгөөжийг нь хүртдэгтэй ижил хэлбэртэй хөнгөн хэрнээ шинэлэг бизнес болсон. Бид маш амжилттай захиалга авсан. Хөрөнгө оруулалтын мөнгөөрөө аж ахуйгаа байгуулаад явж байна. Малаа авлаа. Одоогийн байдлаар төллөх мал буюу малынхаа суурь сүргийг бэлдлээ, эцэг буюу үржүүлгийн малаа сонгож, малчдаа сонгон шалгаруулах зэргээр төслийн хүрээнд ажил үргэлжилж байна. Хашаа хороогоо барьж үндсэн баазаа бэлдэж байна. Төслийн төлөвлөгөөний дагуу л ажиллаж байна. Энэ төслөө амжилттай хэрэгжүүлээд хоёр, гуравдугаар шат гээд тэлээд явна гэж төлөвлөсөн. Сүүлийн үед “Хөх сүрэг” төслийг дуурайсан хэд хэдэн төслүүд гарсан байсан. Гэсэн хэдий ч анхдагч байна гэдэг илүү үр нөлөөтэй явдаг. Удахгүй манай төсөл хоёрдугаар үе шатны танилцуулгаа хийнэ.

-Энэ төсөл их анхаарал татаад байгаа. Нууц биш бол төсөл дээр хэчнээн хүн ажиллаж байгаа, малчдыг хэрхэн сонгон шалгаруулж авсан, хэдэн малчин ажиллаж байгаа талаар хуваалцаач?

-Төлөвлөгөөний дагуу цагаан сарын өмнөхөн сонгон шалгаруулалтын зар явсан байгаа. Сонгон шалгаруулалт явуулахдаа мал маллаж байсан туршлагатай, өөрсдийн гэсэн малгүй буюу бага тооны малтай байж болно гэж заасан. Насны хувьд залуу гэр бүл буюу 40 хүртэлх насны хүмүүсийг гэр бүлийн хамт байх гэсэн шаардлага тавьсан. Шалгаруулалтад 60 орчим хүсэлт ирснээс одоогийн байдлаар есөн гэр бүлийг сонгоод байна. Эдгээр гэр бүлүүд гуравдугаар сарын эхний долоо хоногт вакумжуулсан сургалтанд хамрагдах юм. Тэгээд тавдугаар сараас нутагтаа очиж малаа маллана.

-Сургалтын агуулга ямар чиглэлээр орох вэ? Мөн хэзээнээс малчид малаа маллаж эхлэх төлөвлөгөөтэй байна?

-Малчдын хувьд өмнө нь мал маллаж байсан туршлагатай, малчин айлын хүүхдүүд байгаа. Шалгаруулалтад гурван үеийн намтрыг бичүүлж өмнө нь аав, өвөө нь мал маллаж байсан туршлагатай эсэхийг харж байж авсан. Харин малын вакцин, эмчилгээ, өвчинтэй холбоотой, заавал мэдвэл зохих чухал сэдвийг “Мал аж ахуй, эрдэм шинжилгээний хүрээлэн”-гийн доктор, профессор нар сургалтаар орно. Иймд бид малчидтай өндөр нарийвчлалтай гэрээ хийж байгаа. Одоо бол мал цуглуулах боломжгүй, мал хээлтэй байгаа цаг, ийм замтай хүйтэн байгаа үед нутаг сольвол мал хямардаг. Тиймээс ирэх тавдугаар сарын сүүлээс эхлээд малчид маань тус тусын нутагт буугаад малаа маллаж эхлэх юм. Одоо бол мал сүрэг энд тэнд эзэн эзэн дээрээ байгаа. Тэднийгээ цаг наашлахаар цуглуулаад малчдадаа хариуцуулна гэсэн үг.

-Газарзүйн байршлын хувьд малчдыг хэрхэн байршуулах вэ? Монголчууд мал, ус өсөхийн хэрээр газраа булаацалдах тал ажиглагдаад байдаг энэ тал дээр ямар арга хэмжээ авч байна вэ?

-Ийм бэрхшээлүүд тулгарч байгаа. Энэ төслийн санаа нь аль ч хамаагүй нутагт мал маллаад ашиг шим хүртээд байгаа зүйл биш юм. Мал аж ахуй дагасан төсөл учир өргөн хүрээнд харвал тухайн орон нутагт аялал жуулчлалын бүс өргөжнө. Мал эзэмшиж байгаа хүмүүс өөрсдийн малыг хэр өсөж байгааг харах зуураа гэр бүлээрээ аялах боломжтой. Түүнээс гадна тухайн орон нутгийн малчидтай хоршиж ажиллана. Учир нь мал аж ахуйгаа дагаад бид махны үйлдвэр нээж байгаа. Өөрөөр хэлбэд эр малаа богино хугацаанд эдийн засгийн үр өгөөжийг сайжруулаад мах болгож, бууз, банш, ангилсан мах зэрэг махан бүтээгдэхүүнээ мал эзэмшиж байгаа хүмүүстээ санал болгож байгаа юм. Зөвхөн өөрсдийн малаар энэ махыг хангах боломжгүй учраас эргэн тойронд байгаа малчин айлаас  өндөр үнээр мал худалдаж авах, эргээд малчин айлдаа малын гарц сайжруулах тал дээр зөвлөх, цагаан идээ худалдаж авах байдлаар хамтарч ажиллах юм.

-Бэлчээрийн даацын асуудал дээр ямар гаргалгаа гарч байгаа вэ?

-Манай төслийн гол үзэл санаа бол тоо биш чанарыг чухалчлахад оршиж байгаа. Эр малыг нэгээс хоёр жил өсгөөд дараагийн шатанд шилжүүлнэ. Харин залуу эм малыг үржилд оруулаад, хөгшин малыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах замаар ажиллана. Бид дараагийн төслөөрөө бэлчээрийн гарцыг сайжруулах технологийг оруулж ирэх тал дээр судалж байна. Ингэснээр газар хагалж тариа тарих шаардлагагүй, үржил шимтэй тариа ногоог хөрсөнд нь суулгах боломжтой. Ялангуяа цөлжилт явагдаж байгаа, ургамлын гарц муудсан орон нутагт энэ технологийг нэвтрүүлснээр мал идсэний дараа ч дахин ургах боломжтой болно гэсэн үг. Үүнийг нэг компани хийх боломжгүй, айл бүрийн хамтын оролцоо хамгийн чухал юм.

-Г.Чойжамц өөрийнхөө хувийн амьдралаас бидэнтэй хуваалцаач? гэр бүлийнхээ талаар танилцуулвал.  

- Миний хувьд энэ сарын 22-ны олон хоёр давхацсан сайхан өдөр 32 нас хүрлээ. Одоогоор эхнэр, хоёр хүүгийн хамтаар амьдардаг. Монгол Улсын их сургуулийг төгсөж, бизнес эрхлэж ажиллаж эхэлсэн. Ингээд 2013 оны үед анх бизнесын талаар сонирхож, оролдож эхэлсэн ч гэлээ ихэнх нь бүтэлгүйтлээр дуусдаг байсан. Үүнийхээ хажуугаар нийгмийн байгууллагууд, залуучуудын холбоонд идэвхитэй ажиллаа. Үүнийгээ бодохоор өөрийнхөө амьдралыг олох гэж бүдчиж явсан үе болов уу гэж боддог юм. Хамгийн чухал нь зогсолтгүй зүтгэсээр бид 2016 онд ресторан нээх санаагаа бодит болгож байлаа. Тухайн үед жижиг гэр бүлийн бизнес гэж хардаг байсан ч одоогоор илүү өргөжсөөр байна.

-Монголын залуучуудын холбоонд ажиллаж байсан гэж сая ярьсан шүү дээ. Нэг үеэ бодвол нийгэм дэх Монголын залуучуудын холбооны асуудал улс төрийн хэмжээнд хүрлээ. Таны бодлоор энэ тал дээр ямар байр суурьтай байдаг вэ?

-Монголын залуучуудын холбоо бол нийгэм дэх залуучуудын оролцоог дэмжиж ажилладаг байгууллага. Сүүлийн үед залуучуудын эрх зөрчигдөх тохиолдол харьцангуй багассан. Одоо зөв зүйлд уриалагчид хэрэгтэй. Хүмүүс янз бүрээр л хэлдэг юм. Хоосон амбицтай залуучуудыг бэлдээд байна, улс төрийн намын цүнх баригчид болно гэх мэтээр. Энэ бол тодорхой түвшинд үнэний ортой, гэхдээ бүгд бол биш. Залуучууд дуугарах зүйл дээрээ зөвөөр дуу хоолойгоо хүргэх ёстой гэж боддог юм. Зарим хүмүүс энэ хэнд хэрэгтэй байгууллага юм бэ гэдэг. Монголын залуучуудын холбоо бол зайлшгүй байх ёстой байгууллага, олон улсад ч байдаг. Одоо удирдаж байгаа хүмүүсээр дүгнээд татан буулгана гэж болохгүй зүйл.

-Таны хувьд Монголын залуучуудын холбооноос гадна, Монголын тогоочдын холбооны тэргүүн, Монголын худалдаа аж үйлдвэрийн танхимд залуу бизнес эрхлэгчээр ажилладаг. Энэ бүх ажлыг хэрхэн амжуулж байна вэ? Нэг өдрийг хэрхэн өнгөрөөдөг талаараа манай уншигчдад сонирхуулвал?

-Залуу хүнийхээ хувьд нийгэмдээ идэвхи санаачилга гаргаж ажиллах үүднээс ТББ-уудад ажиллаж байсан. Гэвч гол ажил маань илүү цаг зав зарцуулах ёстой.  Тийм ч учраас эдгээр ажилаа орхиод үндсэн ажилдаа илүү анхаарч байна. Ерөнхийдөө энэ олон ажлыг цахимаар амжуулдаг даа. Хурал зөвлөгөөнд цахимаар оролцох боломж нээгдсэн учраас харьцангуй хялбар болж өгдөг.

-“Хөх Үүр” анх айргаараа хүмүүст танигдсан шүү дээ. Тантай уулзаад айрагны талаар асуухгүй өнгөрч болохгүй байх. АНУ руу гаргах ажил эхэлсэн гэж байсан. Энэ ажил үргэлжилж байгаа юу?

-Мэдээж намар гэхээр айраг санаанд орж, айраг гэхэд намар санаанд ордог болсон байна. Ойрын хүмүүст маань ч энэ бизнес их нөлөөлсөн. Айраг гэхээр чи санагддаг болсон гэдэг үг их сонсох болсон шүү. Миний хувьд айргийг Монгол хүнсний хаан гэж боддог юм. Түүхийн хувьд, агуулгын хувьд, амт чанарын хувьд ч тэр. Дэлхийн талыг эзэлж байх үед айргаар хүнсээ хийдэг, хоолыг орлодог бүтээгдэхүүн шүү дээ. Дайн байлдаанд явахдаа гүү унаж явдаг, гүүгээ сааж айргаараа хүнсээ хийдэг байсан байгаа юм. Айраг уудаггүй хүмүүс үүнд итгэдэггүй юм. Гэхдээ энэ үнэн, долоо хоног хэл дээрээ нэг зүсэм мах ч тавихгүйгээр айраг уугаад явахад болдог гэдэг. Үүнээс гадна маш олон өвчнийг анагаах эм болдог. 1970-аад онд сүрьеэ өвчнийг анагаахад ашигладаг байжээ. Тиймээс л айрагны ачаар түүхэндээ дэлхийн талыг эзэлсэн гэдэг. Одоо ч бидний тэргүүн идээ айраг хэвээрээ шүү дээ. Цагаан сар, наадмыг айраггүйгээр төсөөлхийн аргагүй. Бизнесийн хувьд айраг тийм ч ашигтай биш. Учир нь улирлын чанартай, малчдын үйлдвэрлэлээс гаргаж авдаг, хадгалах горим тун эмзэг, гурил будаа шиг шаардлагатай бүтээгдэхүүн биш учраас тийм ч их эргэлтэд ороод байдаггүй.

-“Хөх Үүр”-ийн цаашдын төлөвлөгөө ямар байх вэ?

-Цаашдаа айргийг хуурай хэлбэрээр, гүүний саам хэлбэрээр гаргах төлөвлөгөөтэй. Олон улсын зах зээлд импортоор авъя гэсэн маш олон хүсэлтүүд ирсэн. Жишээлбэл гүүний сүүгээр гоо сайхны бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх судалгааны ажил хийж байна. Монгол малын мах, цагаан идээнд тогтсон стандарт байхгүйгээс шалтгаалж хилийн гадна борлуулахад бага зэрэг хүндрэл тулгардаг. Гэхдээ одоо цаг үе өөрчлөгдсөн. Цаашид бидэнд маш том боломж байгаа.

-Цаашдын ажилд нь амжилт хүсье. Ярилцсанд баярлалаа.

-Баярлалаа.

А.Болдбаатар