"Залуу монголч эрдэмтний зуны сургууль" нь 1989 оноос хойш зохион байгуулагдаж буй. Энэхүү 2023 оны зуны сургуулийн  нээлт өнөөдөр БШУЯ-нд болж, ЮНЕСКО-ийн ивээл дор НСИСОУХ-гийн танхимд хичээл нь эхэллээ.  Тус зуны сургуульд ОХУ, БНХАУ, ХБНГУ, Япон, БНСУ, БНТУ зэрэг дэлхийн Монгол судлалын тэргүүлэгч улс орнуудын 13 их дээд сургууль, эрдэм шинжилгээний байгууллагын 30 залуу монголч эрдэмтэн оролцож байгаа юм. Тэдний төлөөлөл ОХУ-ын Халимаг улсаас ирсэн залуу монголч Босхомджиев Мэргэн Владимировичтэй цөөн хором ярилцлаа. Халимаг Улсын их сургуулийн Халимаг хэл бичиг, дорно дахины дээд сургуулийн багш тэрбээр хоёр оюутны хамт энэхүү сургуульд хамрагдаж байна.   

-Залуу монголч эрдэмтдийн сургалтад өмнө нь ирж байв уу? Халимагийн Монгол судлаачдаас энэ сургуульд хэчнээн хүн оролцож байна вэ?

-Би энэ хөтөлбөрт анх удаа хамрагдаж байгаа. Энэхүү зуны сургуульд сурах болсондоо маш их баяртай байна. Миний мэдэж байгаагаар энэ жил Халимагаас дөрвөн хүн оролцож байна.

-Та болоод танай шавь нар ямар чиглэлээр судалгаа хийдэг вэ?

-Би голдуу аман зохиолын чиглэлээр судалгаа хийдэг. Тэр тусмаа Жангар судлалаар түлхүү ажиллаж байна. Энд ирсэн хоёр шавийн маань нэг нь "Гэсэр" туулийг судалж байгаа. Хийсэн судалгаагаараа нэг өгүүлэл бичиж ноднин болсон олон улсын их хуралд илтгэл тавьсан. Нөгөө шавь маань мөн надтай ижил Жангар туулийг судалдаг.

-Халимагийн залуучууд Монгол судлал чиглэлээр хэр их мэргэшиж байна?

-Манай залуучууд сүүлийн үед энэ чиглэлийг маш их сонирхож байна. Яагаад гэвэл бидний өвөг дээдэс Монголоос 400 жилийн өмнө Европ руу нүүдэллэж очоод тэнд байршсан. Тиймээс халимаг залуус түүх, хэл, үүсэл гарлаа мэдэж, Монгол судлалаар явах дур сонирхол ихтэй байдаг.

-Энэ жилийн сургууль Монголч эрдэмтдийн хуралтай давхцаж байгаагаараа онцлог. Та тэрхүү хуралд оролцож байгаа юу?

-Тийм. Оролцож байгаа. Би “Зөвлөлт Холбоот Орос Улсын Халимаг “Жангар”-ын хурал чуулганы тойм” гэсэн сэдвээр тоймчилсон илтгэл тавина.

-Энэхүү зуны сургуулийн ач холбогдол, үр дүнг та хэрхэн харж байна вэ?

-Маш их ач холбогдолтой сургууль гэж бодож байна. Учир нь олон улсаас залуу судлаач нар ирсэн. Ихэнх нь бакалавр, магистр, докторын түвшнийх бол зарим нь мэргэжлээрээ багшилж байгаа хүмүүс байна. Тиймээс бидний залуу үеийнхэн Зуны сургуулийн үеэр нэг нэгтэйгээ танилцаж, Монгол судлалын хүрээ улам өргөжин тэлнэ гэдэгт бат итгэлтэй байна.

-Та Монголд өмнө нь ирж байсан уу? Энд ирсэн сэтгэгдлээ хуваалцвал?

-Би анх 2011 онд Монголд ирж байсан. Тэгээд МУИС-д гурван сар хэлний бэлтгэлд суусан. Т.Эрдэнэ-Очир тэргүүтэй багш нараар хичээл заалгаж байсан. Түүнээс хойш монгол хэл, Монгол оронд илүү хайртай болж, Монгол судлал руу улам бүр шимтсэн. Өнөөдөр бас багштайгаа уулзлаа, их сайхан байна.

-Монгол хэлийг заалгасан гэхээр өмнө нь монголоороо ярьдаггүй байсан хэрэг үү?

-Би багадаа эх хэлээрээ, халимаг аялгаараа ярьдаг байсан. Гэвч цэцэрлэгт ороод дөрвөн наснаасаа эх хэлээ мартаж орос хэлээр түлхүү ярьдаг болсон. Тиймээс их сургуульд монгол хэл заалгаж, хичээллэж байж төрөлх хэлээ сэргээсэн.

-Ер нь Халимагийн хүүхэд, залуус монголоор хэр ярьдаг вэ?

-Халимагууд 1943 оноос өмнө бүгд халимаг аялгаараа ярьж байсан. Тэр үед 20 мянган халимаг цөлөгдөж, 13 жил Сибирьт байж, тухайн үед эх хэлээрээ ярихыг нь хүртэл хориглож байсан.

Өвөл галт тэргэнд 13 өдөр явж тэр хүйтэн газар луу явах зуураа настангууд замын явдал даалгүй нас хоригдож байсан гашуун түүх бий.

Тэр цагаас, цөлөгдсөний дараа 1957 онд нутагтаа буцаж ирээд 1960 оноос эхлэн хос хэлээр хичээл заах болсон. Одоо бол манай нутгийн зарим айл гэр, хүүхдүүд төрөлх хэлээрээ маш сайн ярьдаг. Тэгэвч боловсрол олгох бүх хичээл орос хэлээр орж, долоо хоногт хоёрхон цаг халимаг хэл, бичиг үзэж байна.

-Халимагт одоо тод бичгээ ашигладаг уу?

-Халимагууд тод бичгийг 1924 онд хэрэглэхээ больж, кирил үсэг рүү шилжсэн.

Гэсэн ч манай залуучууд Монголоо гэсэн сэтгэлтэй, Монголд ирэх маш их дуртай.

Өчигдөр гэхэд сонссоноор Монгол улсад 40 орчим халимаг залуус ажиллаж, суралцаж байна. 

-Монголынхоо элэг нэгт ахан дүүстээ хандаж юу гэж хэлмээр байна?

Гурван өдрийн өмнө Монголын хилийг давж эх орондоо ирэхэд сэтгэл маш догдолсон.

Бид бүгдээр дэлхий дээр шагай шиг цацагдсан монголчууд. Тусгаар тогтнолт Монгол орондоо ирсэнд маш их баяртай байна.

Монголын ард түмэндээ сайн сайхныг хүсэн ерөөе.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Р.Батхишиг