Непалд сүүлийн үед болсон хүчтэй үер, нуранги нь зөвхөн их хэмжээний бороо орсонтой холбоотой бус, Гималайн бүсийн мөсөн гол, мөнх цэвдгийн өөрчлөлттэй холбоотой болохыг мэргэжилтнүүд анхааруулж байна. Непал улс дэлхийн хамгийн өндөр уулсын өлгий нутаг бөгөөд Гималайн нурууны асар том мөсөн гол, мөст нуур, мөнх цэвдэг бүхий бүс нутгууд олноороо оршдог. Зуны муссоны улиралд хүчтэй бороо орох үед эдгээр байгалийн тогтоц тогтворгүй болсон нөхцөлд үер, нурангийн эрсдэл эрс нэмэгддэг байна.
Ялангуяа өндөр уулын бүсэд температур нэмэгдэхийн хэрээр мөсөн голууд хайлж, нимгэрч байгаа юм. Үүний зэрэгцээ уулын хөрс, чулуулаг доторх мөс гэсэхэд өмнө нь хөлдүү байсан хэсгүүд суларч, хад чулуу нурах, хөрсний гулгалт үүсэх нөхцөл бүрддэг.
Непалд ойролцоогоор 6000 орчим мөсөн чулуурхаг биет буюу “rock glacier” байдаг гэж судалгаагаар тооцоолжээ. Эдгээр нь далайн түвшнээс дээш ойролцоогоор 3325–5676 метрийн өндөрт оршдог бөгөөд асар их хэмжээний мөс, ус хадгалдаг. Зарим тооцоогоор Непалын эдгээр мөсөн биетүүд нийтдээ 16–25 тэрбум шоо метр ус агуулдаг байна.
Иймээс мөсөн голын хэсэг нуран унах, мөст нуурын ус халих, уулын голын урсац огцом нэмэгдэх зэрэг үзэгдэл богино хугацаанд хүчтэй үер үүсгэх аюултай. Ялангуяа уулын нарийхан хавцал, голын хөндийгөөр ус, мөс, шавар, чулуу холилдон асар хурдтай доошлох үед замдаа таарсан суурин, гүүр, зам, барилга байгууламжийг сүйтгэх эрсдэлтэй.
Дэлхийн хамгийн өндөр уулс Непалд бий
Непалд дэлхийн 8000 метрээс дээш өндөртэй 14 оргилын найм нь оршдог. Тэдгээрийн хамгийн өндөр нь дэлхийн дээвэр хэмээн нэрлэгддэг Эверест буюу Сагарматха бөгөөд 8848.86 метрийн өндөртэй. Мөн Канченжунга 8586, Лхоцэ 8516, Макалу 8485, Чо Оюу 8188, Дхаулагири I 8167, Манаслу 8163, Аннапурна I 8091 метрийн өндөртэй.
Энэ хэмжээний өндөр уулс, асар том мөсөн гол, мөст нуур, мөнх цэвдэг зэрэг нь Непалыг уур амьсгалын өөрчлөлтөд эмзэг бүс болгодог.
Өөрөөр хэлбэл, Гималайн мөс хайлах нь зөвхөн уулын орчны асуудал биш юм. Мөсөн голуудын тогтвортой байдал алдагдах тусам уулын үер, нуранги, мөст нуурын гэнэтийн үерийн эрсдэл нэмэгдэж, Непалын уулын бүсийн олон мянган хүний амь нас, амьдрал ахуйд шууд заналхийлж байна.
Л.Баяр
