Олон жилийн тэртээ Японд анх очиж билээ. Бүхнээс түрүүнд Фүжи хайрханыг олж харах хүсэлд автаж байлаа. Төлөвлөсөн ажил ихтэйн дээр завгүй япон хүнийг олон хоног дагаж шогшино гэдэг монгол хүний хувьд хэцүү “ажил” аж. Гэвч би тэсэж, шогшоод л байлаа.

Хүний эрхийн хуульч М.Ичинноров Монголын үзэгчдэд зориулан дэлхийн ярилцлагын хаан Ларри Кингтэй хийсэн ярилцлагаас та бүхэнд хүргэж байна.

Оройн нар ташив. Элсэн манханаас цухуйх сүмийн час улаан дээврийг хараад бид цочин гайхацгаав. Хий үзэгдэл мэт гэнэт гарч ирсэн тэр аварга сүм аажмаар томорч өөдөөс дөхөж эхэллээ. Аагим халуунд аяншиж тамирдсан бидний нүдэнд “сүм” харагдсаар байлаа.

Монгол улсын төрийн хошой шагналт, хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноровтой замын хөдөлгөөний аюулгүй байдлын талаар ярилцлаа.

Монгол Улсын төрийн хошой шагналт, ардын жүжигчин Нацагийн Жанцанноровтой ярилцлаа.

Миний нэгэн танил өөрийн хувийн бизнесээ амжилттай эрхэлж буй ганц бие бүсгүй байдаг. Тэр хоёр настай хүүтэй. Нэг удаа бид хоёр хамт хоол идэнгээ ярилцан суутал тэр: ”Миний хүүгийн асрагч нь ирээгүй байна. Нэг компаниар дамжуулаад хүүхэд асрагч захичихсан” гэв. Тэгэхэд нь би ”Хаанаас? Хаанаас танай хүүхэд асрагч ирэх юм бэ” хэмээн сониучирхан асуулаа. Тэгсэн хүүгийнхээ асрагчийг Филиппинээс захиалснаа хэлсэн юм.

Миний бие дунд сургуульд сурч байхад, амьтан, ургамал судлал, биологи зэрэг хичээлүүдэд гагцхүү нарны экосистэмийн тухай номлодог байлаа. Гэтэл тэр цагаас 10 жилийн өмнө нарнаас хамааралгүй, мөнхийн харанхуйд, хэдэн зуун хэмийн халуун, хүйтэнд оршдог, хүхрийн, давсны, хүчлийн зэрэг экосистэмүүдийг нээсэн байж. Хичээл дээр авсан ойлголтыг маань орвонгоор нь өөрчлөх тэр анхдагч экосистэмүүдийг капиталист ертөнцийнхөн нээсэн тул эсэргүү систэм болж, хоригдсон юмсанж.

Ардын жүжигчин, төрийн хошой шагналт, хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноровын Монголын урлагт оруулсан хувь нэмэр үлэмж их билээ. Монголд битгий хэл гадаадын олон оронд уран бүтээл нь гайхагдаж байдаг энэ эрхмийг манай уншигчид дэндүү сайн мэднэ. Тэрбээр бидэнтэй хөгжмийн ертөнцөд туулж ирсэн сайн, саар зүйлүүдийнхээ талаар илэн далангүй сэтгэгдлээ хуваалцсан. Мөн энэ үеэр бурханы оронд очсон уран бүтээлч нөхдөө дурсаж ярьсан юм. Түүнийг “Өглөөний цай” буландаа урьж ярилцлаа.

”Та бусдаас юу авахыг хүсч байна, түүнийгээ бусдад өгч сур, хүмүүс таны төлөө юу хийхийг хусч байна, түүнийгээ тэдэнд зориулан хийж сур” гэж миний нэг найз лекц уншдаг. Би энэ үгэнд их дуртай.

Хуучны социалист анд нөхөр, нэг лагерийн ахан дүү асан Туркменистан хэмээх улсад маань Сапармурат Ниязов гэдэг гаж мангас гарсан билээ. Тэрбээр галзуу солиотой үйлдлүүдээрээ эцэг хүү Ким, Иди Амин, Бокасса нартай ч өрсөлдөх болсон. Бид ч уг мангасыг шоолон хөхрөлддөг асан. Харин сүүлийн үед Монгол Ниязов гэж байна бус уу гэж бодогдох боллоо.

1. Дэлхийн монголчууд нийлж Нэгдсэн Монгол улсаа байгуулжээ Үндэсний ухамсар сэргэж, эрх чөлөөний тэмцлүүд гарах болсон, шинэ засгийн гэх колоничлолын хорт бодлого хэрэгжсэн, 1891 онд улаан малгайтны хядлага гарсан, 1895 онд Манж Чин, 1905 онд Орос Японтой дайтаад ялагдсан, 1904 онд Төвдөд Английн цэрэг цөмрөн орж, хоёр хөршийн талаарх ойлголт өөрчлөгдөхөд хүргэсэн гээд Нэгдсэн Монгол улсыг байгуулсан их хувьсгалын тохироонууд бүрэлдэж байсан билээ.

Төрийн анхаарал өнөөдөр иргэний асуудал байх ёстой болчихоод байна. Түнээс биш, хилээр оруулдаг эд бараа, хяналт шалгалтын тогтолцоо зуун хувийн итгэл үнэмшил биш. Ерөөсөө иргэд л ухаалаг, ёсзүйн тодорхой хязгаарт байвал архи хийх гэж хэзээ ч техникийн спирт оруулж ирэхгүй.

Үргэсэн бөхөнгийн үелзсэн хатираа шиг он жилүүд цахилан одно.Тэр хуйлран эрчилсэн цагаан тоосны үзүүрт цахиртан үзэгдэх ёотон шиг хэдэн цахир байшин Шаргын говийн баруун хаяа хана шийрлэх Өвгөн Очир хайрханы өвөр нөмөрлөн их усан зэрэглээн дунд нэг тодрон, нэг бүдгэрэн байх нь Говь-Алтай аймгийн Төгрөг сумын төв ажээ.

Залуу насандаа ””Дарханы мисс” хэмээн өргөмжлөгдсөн гоо үзэсгэлэнгээрээ хэний ч харцыг бишрүүлж явсан сайхан бүсгүй Болорчулууны эмгэнэлт түүхийн талаар цөөн хумуус мэддэг. Түүний үхэл, амьдралын түүхийн гашуун үнэний мөрөөр орж, амь насыг нь авч одсон алуурчин этгээдийг шудрага

Доор өгүулэх зүйл бол Америкийн алдарт телевизийн хөтлөгч Опра Уинфригийн дурсамж. Тэрээр өөрийг нь гуниг цөхрөлөөс амжилтад хүргэсэн нууцаа бусадтай дуртайяа хуваалцдаг нэгэн билээ. Харин таны амьдралын үнэн юу вэ? Үүнийг олж мэдэх нь зөвхөн таны үүрэг.

ХХ зууны далаад оны үеэс туурвил бүтээлээ эхэлж наяад онд нэгэн цутгалант гол мөрний ай сав бүрдүүлсэн уран бүтээлийн “Гал” нэгдлийн ундарга нь Дарьгангын гурвал байсан юм. “Гал” нэгдэл гол нэгдэл болж, гол нэгдэл нь гол мөрөн болж, гол мөрөн нь “Голын ус намуухан урсна” буюу ГУНУ хэмээх уран зохиолын бие даасан урсгал болтлоо тэлсэн нь эдүгээ монголын уран зохиолын наяад оныхон хэмээх нэгэн үеийн төлөөллийн гол цөм болон түүхэнд үлдсэн юм.

Пол Симоны ”Зөв цагт төрсөн нь” дууг сонсоход миний тухай дуулж байгаа мэт санагдаж байлаа. Тийм ээ, би өөрийгөө зөв цагт төрсөн нэгэн гэдэгт итгэдэг. Миний хүүхэд нас социализмын бидэнд өгсөн үнэт зүйл болох эх орон нутаг усаа хайрлах, нийгэмдээ хариуцлагатай амьдрах сэтгэлгээний үед өнгөрсөн.

“Нэг сая хужаа авчирвал нийгэм хэвийн болно” гэж хэлэх бэлтгэлээ дарга нар хангаж байна. Дээд Тэнгэр Бурханаас монголчуудад үрийн заяа хайрлаж, өнөр өтгөн амьдарцгаа хэмээн зарлиг буулгасан нь хувь тавилан билээ. Мөнх Тэнгэрийн заяаснаар монголчууд газар нутгаар төдйгүй, хүн амаар их хүчирхэг улс түмэн байх ёстой. Тийм байж л Монгол орших, хөгжих учиртай байв.

Хүн төрөлхтөн эрх мэдэл, дарангуйллаас үүдэлтэй хүний заяамал эрхүүдийг зөрчдөг нийгмийн байгууламжууд, төрийн засаглал тогтож байсан учраас түүнийг засаж залруулахын тулд хүний эрх, эрх чөлөөг хүндлэн дээдэлсэн нийгмийн байгууламжийг байгуулсан нь ардчилал билээ.

90-ээд онд олон хүн монгол туургатан нутаг дэвсгэрээр нэгдэх боломжгүй болсон гэж үзэж байсны нэг нь би юм. Тиймдээ ч хүн амаар нэгдэх нь зүйтэй гэж үзэж, 2001 онд уугуулшууллын үзэл санаатай үгүүлэл, 2005 онд уугуулшууллын хуулийн төсөлнийтлүүлж, 2006, 2007 онд төрд өргөн барьж, 2007 онд оросоор орчуулан нийтлүүлэх зэргээр явж иржээ.