Байгаль дэлхий эрт үеэс одоог хүртэл бидний гарт “тэсч үлдэхдээ” олон зүйлийн ургамал, ан амьтнаа алдсан билээ. Харин байгаль эхийн бидэнд үлдээсэн тэрхүү баялагийг бид хайрлаж хамгаалж, тэр тусмаа өсгөж үржүүлж улам дэлгэрүүлж байна гэдэг юутай буянтай үйлс байх билээ.
Байгаль дэлхий эрт үеэс одоог хүртэл бидний гарт “тэсч үлдэхдээ” олон зүйлийн ургамал, ан амьтнаа алдсан билээ. Харин байгаль эхийн бидэнд үлдээсэн тэрхүү баялагийг бид хайрлаж хамгаалж, тэр тусмаа өсгөж үржүүлж улам дэлгэрүүлж байна гэдэг юутай буянтай үйлс байх билээ. Хүний бие, эрүүл мэндэд “гайхамшигтай” сайн нөлөө үзүүлдэг ХОВОР эмийн ургамалыг тарьж ургуулаад мөн хүн арддаа тус дэм болж өвчин зовлонгоос нь ангижруулж байгаа үйл хэргийн талаар уншигч та бүхэндээ толилуухыг зорьлоо.

    Монгол нэр нь ИХ ШҮҮДЭРГЭНЭ буюу Мянган уулын шүүдэрцэцэг гэж нэрлэдэг уг ургамлын Шинжлэх ухааны нэршлийг CHELIDONIUM MAJUS гэдэг. Энэ ургамлыг эрж хайж, судалж үзвээс ургамал судлаач эрдэмтэн бүр номондоо сайшааж, бахархан бичсэн байх аж. Жишээ нь: ХААИС-ийн Экологи, технологи, хөгжлийн сургуулиас гаргасанХ. Жамьяндорж, У. Лигаа, Х. Отгонбилэг, Н. Саарал нарын “Хэрлэний хөдөө аралд тарьсан нэн ховор, ховор, ашигт ургамал” гэсэн номонд их шүүдэргэний талаар хавдраас сэргийлдэг, хайрст үлд, сэвхи, цөсний хүүдийн үрэвсэл... зэрэг өвчний үед нэн ач тустай гэжээ. Үүнээс гадна их шүүдэргэний талаар “Монгол орны эмийн ургамлыг өрнө дорнын анагаах ухаанд хэрэглэхүй” У. Лигаа, Б. Даваасүрэн, Н. Нинжил; мөн “Монгол орны эмийн ургамал” Ц. Володя, Д. Цэрэнбалжир, Ц. Ламжав зэрэг номонд бичсэн байна.Эдгээр номноос илүүтэй ургамал судлаач М. Цэдэнбалжиргуайн “Их Шүүдэргэнэ” хэмээх ном хамгийн дэлгэрэнгүй, ул суурьтай арвин мэдээлэлтэй нь аж.
Цэдэнбалжир гуай ургамал судлаачаар 60-аад жил ажиллаж байгаа. Сүүлийн 10 жил ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэнд ажилласан тэрбээр өдгөө 83 насыг зооглосон тунч няхуур, хөдөлмөрч хүн байна билээ. Тэрээр 40 гаруй ном бичсэний нэг нь “Их шүүдэргэнэ”. Тэдний хашаа нэлэнхүйдээ жимсний мод, бут, хүлэмжтэй ургамал ногоогоор дүүрэн. Тэрээр саяханаас интоорын мод тарьж эхэлжээ. Мөн жүрж, нимбэг зэргийг тасалгаандаа тариад л идчихнэ. Нас дээр гарсанч тэр хөдөлмөрлөсөөр...
Их шүүдэргэнэ гэх энэ эмийн ховор ургамал эрт дээр үед МЭӨ \327-287\ үед хүртэл элэгний хавдар, цөс чулуужих, өтгөн хатахыг эмчилж байсан баримт байдаг. Зөвхөн Монголд биш Орос, Өвөрмонгол, Европ, Араб гээд дэлхий дээр тархаж ургадаг. Чухам яагаад ховор ургамлын бүлэгт орсон  учир нь ийм юм. Энэ ургамал өөрөө гацуур хуш шинэсэн ойн сийрэг сүүдэрлэг хэсгийн хад асга бүхий налуу энгэр, жалга, хус улиасан төгөл, гол мөрний орчим чийглэг нугын өндөр өвсөрхөг хэсэгт ургадаг, байгалийн аль шим шүлт тогтоц сайтай газар тааралддаг нь тэр болгон ургаад байдаг ургамал биш гэдгийг харуулж байна. Мөн дээрээс нь их шүүдэргэнийг сүүлийн үед эмийн зориулалтаар их хэмжээгээр түүх болсон. Бас түймэр, хэт хуурайшилтын улмаас улам ховордсоор байна гэж ярьж байсан юм.
Тэрээр их шүүдэргэнийг анх 1989 оноос хашаандаа тарьж эхэлсэн. Тарихад хүндрэл бэрхшээл гарч байсан уу? гэхэд  “Би ганц бут л суулгаад арчилсанаас өөрцгүй бусдыг нь надад шоргоолж тариад өгчихдөг юм” хэмээн даруухан хариулна. 
 
- Таны номонд их шүүдэргэнийг 250 гаруй өвчнийг анагаах чадалтай гэж бичсэн байна лээ?

- Тиймээ. Энэ ургамал чинь бүх хортой, хоргүй хавдраас сэргийлдэг, бүх төрлийн харшил, элэг цөсний өвчинг үр дүнтэй эмчлэнэ.Гэхдээ зааврын дагуу л тун жортой хэрэглэж байж эм болно. Хорт хавдарыг өвчний эхний шатуудад хэрэглэвэл маш үр дүнтэй. Хорт хавдартай иргэд энэ ургамлыг их сонирхдог. Хэрэглээд үр дүнд хүрсэн хүмүүсээс ам дамжин сонсдог болохоор тэр байх. Ялангуяа элэгний В, С вирусыг устгадаг нь илэрхий болоод байгаа.

  Түүний хүү Эрдэнэбаатар шинжилгээгээр элэгний В, С вирусын халдвартай гэж гарсан бөгөөд одоо В,С вирус нь устсан байгаа нь эмч нарыг ч гайхуулаад амжсан байна. Эрдэнэбаатар гуайтай уулзахад тэрээр энэ ургамлын талаар арвин мэдлэгтэйгээр барахгүй нэлээн туршлагатай хүн байлаа. Учир нь тэрээр их шүүдэргэнийг тарьж, өөрөө хэрэглэснээр элэгний вирус нь бүрэн устсаныг түүний шинжилгээний хариу баталж байсан юм. 
Их шүүдэргэнийг гэрийн нөхцөлд тарьж ургуулсан байдал

Тэрээр энэ ургамлыг мэддэг, тарьж хэрэглэдэг хүмүүс нэгдээд клуб байгуулсан сайхан мэдээг дуулгасан юм. “Анагаах арга билэг” сонины дэргэдэх “Арга билиг” клуб нь ховор, хүний биед ашиг тустай эмийн ургамлыг тарьж ургуулах, зөв зүйтэй хэрэглэхийг зорьсон хүмүүсийн нэгдэл ба 150 гаруй гишүүдтэй тэргүүн нь Итгэлмаа гэгч эмэгтэй юм билээ.
“Арга билиг” клуб санаа бодлого нь тун зөв зүйтэй санагдсан ба энэ клубын дэргэдээ газар авч янз бүрийн эмийн ургамал тэргүүтэн тарьж туршиж үзэх төлөвлөгөөтэй ба энэ үйлсээ ажил хэрэг болгохыг ихэд хөөцөлддөг байна. Тухайлбал эрдэмтэн У.Лигааг урьж 37 жилийн дараа дахин их шүүдэргэний талаарх лекц уншуулжээ.