Манийг Сосорбарам гэдэг. Би усны мэргэжилтэй. Би усны талаар акценттай халх аялгуугаар ярьж, Дамдинсүрэнгийн Үсгийн Дүрмээр хааяа бичиж кайф авах юмуу гоморхлоо тайлдаг.

Юуны урьд би популизм хийхгүйгээ батлаж, УИХ-д нэр дэвшихгүй, төрийн албанд очихгүй гэдгээ баттай хэлье. Учир нь СХД хоёр удаа, баруун аймагт нэг удаа дэвшиж үзсэн.Тэнд технократ очих хэрэггүй бөх, дуучин, нэрд гарсан хүмүүс л хэрэгтэй.

Одоо усныхаа тухай ярья. Яг одоо мань усны салбарын практик дээр ажиллаж байна.Улсын эдийн засаг хүнд, бэрхшээл байгаа нь үнэн, бүх салбарт мэдэгдэж байгаа.

Ойрын үед төсөв хэлэлцэж байгааг харж суухад ус,ойн салбарын асуудал хөндөгдөж л байна.

Өмнөх түүх яривал зөндөө гоншигносон болох гээд байна. Болье.

Энэ салбарыг хэн оройд нь тултал магтаад ёроолд нь тултал унагаадаг билээ.Энэ бол улс төрчид, хууль тогтоогчид танар.

Ус бол устаж алга болохгүй, шинээр бий болохгүй архейн эринээс кайнизойн эрины дөрөвдөгчийн галав хүртэл орчин оршсоор ирсэн, орчсоор эргэлдсээр ч байна.

Хэн усны аюул ихслээ, ган цөлжилт боллоо, уур амьсгал өөрчлөгдлөө ,усгүйдлээ гэж хамгийн их мэдэж, эрдэмтэдээс түрүүлж дуугардаг вэ гэвэл олон түмэнд таалагдах сэдэв олж авах гэсэн улс төрчид л байдаг.

Тэгснээ хэн ч биш юу ч биш болгоно. Мөнгөтэй болоод ирхээрээ мөнгө босгох төсөл болгож, Туул тасарлаа яаралтай сэргээх төсөл бодож ол, 7 хоногийн хугацаа өглөө гэнгүүт голын эхэнд мөс хөлдөө, говьд очиж худаг гаргаж хэзээ ч ургахгүй гацуур, хуш тариульж борцлуулна. Очиж тууз хайчилна.Дараа нь мөс хөлдөөхөд зарсан мөнгө, хатсан тарьцийн төлөө хийснийг нь АТГ өгнө.

Та нарыг муулаад байгаадаа биш ээ. Анхнаасаа тэгсэн. Цэдэнбал даргын үед Усны салбар байгуулахдаа хүн амын ус хангамж, ариутгах татуургыг нь Барс сайд болгоомжилж Барилгын салбар болгосноос бүх юм эхэлсэн.

Өнөөдөр  хоёр хуультай, холгосон гуталтай сууж байгаагийн үндэс энэ.

Учир шалтгааны талаас нь зөвтгөх гэвэл:

Бүх салбарт хүртээлтэй ус, газар,эрчим хүч гурав эрх баригчдын эмзэг сэдэв байдаг.

Бүх ерөнхий сайд эрчим хүч, шатахуун,нүүрс, усны үнийг барихын тул заримыг нь дуугүй болгож алдагдал оруулж, заримыг ньзөрүү “хахууль” өгч барьж байх сонирхолтой.

Яагаад гэвэл найман нэрийн барааны үнэд нөлөөлүүлэхгүй, эгэл олон сонгогчийн эсэргүүцэлийг барих зүйл нь ердөө энэ.

Энэ бүхний золиосын хамгийн эхэнд ус, нүүрс хоёр явдаг. Усыг орлошгүй эрдэсийнх нь хувьд эх үүсвэрийг нь хувьчлахгүй хуультай, нүүрсийг төрийн өмчлөлд байлгаж тог тасалдагаараа “айлгадаг” эрчим хүчний системийг эрхлүүлдэг.

Эрчим хүчинд айлгаж жил бүр тэрбумаар нь мөнгө угааж, амьдардаг хэдэн үе дамжсан блок үүссэн.Хэнийг ч нэвтрүүлэхгүй, хэнтэй ч технологоо хуваалцахгүй.

Учир нь тэд сая хүнтэй хотыг хөлдөөнө,тоггүй болгоно,үйлдвэр уурхайг зогсооно гэсэн айдасаар мэргэжлийн бус тогноос айдаг засгийн газрын гишүүдийн тархийг базаж байдаг. Харин нууц тэр нөхдүүд тээр доор ньсүүдэрт  байж үл үзэгдэнэ.

Гэтэл өнөөдөр УСУГ-ууд, Багануур, Шивээ овоогоо хар. Өрний тулам. Усны болоод Эрчим хүчний зохицуулах зөвлөл бол улс төрчдийн боол болж үнийг барьж  тэдгээр салбарыг багалзуурдах олсны үүрэгтэй.

Зөвтгөж үзвэл соёл иргэншил, хотжилт, эрүүл мэнд боловсролыг нь тээгчийн хувьд бизнесийн хэрэглүүр болгож болохгүй гэдгийг түүх үлдээсэн.

Усны үнэ цэнэ юун дээр тогтоно вэ.

Хот суурин газар эхлээд амьд амьтны орь гурван хүслийг нь хангаж өгнө.

Физик үхэлд хүргэхгүй цангааг нь тайлах, хоол ундаа боловсруулах

Халуун, хүйтнээс нь хамгаалах орон байрыг барихаас өгсүүлээд цэвэр бохирыг шийдэх

Үлдээсэн үр удмыг нь үхүүлчихгүй амьд явахын, эрүүл байхын, соёлтой цэвэр байхын, цаашилбал хийж бүтээх нөхцлийг хангах гэсэн гурван нөхцөлд гарах зардал ба тэр усыг олж, татаж, хүргэж өгч, хаягдлыг нь татан зайлуулах дэд бүтцийн үйлчилгээний мөнгө хоёрын тэнцвэр дээр тогтдог.

Монголд энэ үнэ цэнэ зах зээлд орсонгүй, оруулсангүй.

Усных нь үнийг нэмчихлээр усаа хэмнээд усанд орохгүй, шүдээ угаахгүй, ор дэрний даавуугаа цэвэрлэхгүй хир бөөсөндөө баригдах, өвчин ороох гэнэ.

Үнэгүй өгөөд эхлэхлээр 20 л усаар жорлонгоо 2 татна,10 л усаар шүдээ угааж, өдөр бүр ямарч шалтаггүй шүршүүрт 150 л ус гоожуулна. Бочкийгоор ус алдаж шоржигнож байхад огт эмзэглэхгүй.Бид одоо яг ийм байна.

Төсөв хэлэлцэх энэ үед бид юу анхаарах вэ.

Усны сав газрын захиргаа байна гээд 2012 оны 05 дугаар сарын 17-ны усны тухай хуульд дээр ороод ирсэн. Сонгуулийн өмнө шүү.Гэнэт л 29 сав газар.Бодвол газарзүйн доктор энэ тэр бодоод олсон биз.Тэр нь дээр нь захиргаа хап.

Би үүнийг тэрүүхэн үед эсэргүүцэж байсан.Юун ч олон юм бэ, голын сав газар гэдэг сонгодог үг хаачив гэж.

Яг одоо амьдрал дээр ямар вэ. Хичнээн их ус хэрэглэгч байна.

Тэдэнтэй хэн харилцаж, усны хуулийг хэрэгжүүлж хянах вэ, нуугдмал хулгайн “усны анчдыг” хэн илрүүлэх вэ, газрын доорх хосгүй цэвэр санитарь саваас гарсан усаар техникээ угааж, хөргөж байгаа субъектүүдтэй хэн тэмцэх вэ, улс төрчид та нарын ил далд зөвшөөрөл өгсөн лицензүүд ирэх хавраас Туул, Цэнхэр,Орхон, Онон,Ерөө,Хараа голуудыг улаан хоормогоор урсгаад эхэлнэ. Яг сонгуулийн үед шүү.Үүнийг төр засгийнхаа талд ч усныхаа талд ч тэг дундуур явж хэн зохицуулах вэ.

Тэхлээр газар дээр нь арьс ширний, эрчим хүч, уул уурхай, ХАА,хот суурингийн ус хангамжийн ус ашиглагч ба хэрэглэгчидтэй тулж ажиллаж байгаа усны инженерийн хувьд хэлэх үг байна.

Юу тулгамдаж байна, юуг яаж шийдэх вэ

1.Энэ салбарын төрийн захиргааны байгууллага татан буугдсан ч орон нутагт салбарууд бий болсон энэ түвшингээсээ дордуулмааргүй байна. Тоо нь олон гэдгийг зөвшөөрье.Чанрыг нь бүү дордуул. Яг өнөөдрийн байдлаар “Монгол Ус” ТӨҮГ улс орон нутгийн төсөвт 41 тэрбум төгрөг төвлөрүүлэх дүгнэлт гаргаад байна. Тэр ус хэрэглэгч, ашиглагчдыг “хээрийн гөрөөсний хээлийг нийлтэл шахаад өгдөг, гууны гөрөөсний гуяыг нийлтэл” улаан харганаар шавхуурдаад хөөгөөд ирдэг нэгжийг 2 тэрбумаар цалинжуулах юу юм.300 хүний амьдрал байна.

2.Үнэхээр усандаа хайртайгаа ярьж цээжаа балбаад байвал “”Усны тухай” хуулиа, Байгалийн нөөц ашигласны хуулийн механизмийг нь бий болгоод хэрэгжүүлээд аль.

Хуулин дээр ус ашигласны төлбөрийн 35 хувиас багагүй хувийг ус, усан орчны нөөцийг нэмэгдүүлэх, нөхөн сэргээх, зүй зохистой ашиглуулахыг хуульчилсан. Энэ хувь бүүр 55 хувь байсныг бууруулсан. Энэ хууль ёсоор тусгай дансанд  15 тэрбум төгрөг цуглрах ёстой.

Үүнийг морь уралдуулах, бөх,уяач шагнахгүй зориулалтаар нь хатуу зарцуулах зохицуулалт хийгээд аль.Энэ тоо ирэх онд хоёр дахин ч нэмэгдэнэ.

Үүнийг сав газар зохицуулна.Баялаг бүтээгчийг зөв дарамтлах, дарамтлуулах дургүй байгаа Шийдлийн засаг хоёрын тэнцвэрийг эд л хангах ёстой.

Давай, сав газрын захиргаа нэрийг нь өөрчилье.

Монгол улсын цогц хөгжлийн үзэл баримтлал, Ус хөтөлбөр, эдийн засгийн эрчимтэй хөгжлийн бүс, байгалийн бүс бүслүүр, засаг захиргааны нэгжид тааруулан шинээр тогтоох нь маш зөв.

Сүхбаатарт хоёр худаг манасан машинтай нөхөр байх нь хүний дургүй хүргэнэ. Нэгтгэх нь яригдаж байсан зүйл.Монгол үргэлж ийм байхгүй.

Хууль тогтоогчид анхаарах асуудал нэгсалбарт 2,3 хууль байгааг нэгтгэж нэг субъект болгож, тохирсон институцитай болгох нь анхаарах асуудал.  “Усны тухай” эцэг хуулинд нь “Хот суурингийн ус хангамж, ариутгах татуургын тухай”, Урт нэртэй зэрэг хуулиудаа нэгтгэх хойшлуулшгүй шаардлага байна.

Эцэст нь хэлэхэд байсан ч байгаагүй ялгаагүй “мухар олгой” зөндөө байгааг эргэж нэг хараад энэ салбарыг засаж, цомхтгож сайжруулах байх гэж олон хүн бодож байгаад итгэж байна.

Ирээдүйтэй ч эрвээхэйний настай  сангийн сайд хийж байгаа дээрээ, хоногт 320 л ус хэрэглэж, усыг үнэгүй зүйл гэж ойлгож өссөн хотын хүү, миний нөхөр асан,сайн аавБ-ын хүү чи, сардаа нэг нуугдан усанд орж, амандаа балгасан усаар нүүрээ угааж өссөн миний бие хоёр усны үнэ цэн,өнөөгийн хүрсэн төвшиний талаарх ойлголтоо дундчилж, би хэлж, чи эрэгцүүлбэл ямар уу.Ухаантай хүний шинжүүр ямагт эргэлздэгт байдаг гэсэн тодорхойлолт бий.

Усны тухай дахиад ч зөндөө ярих юм бий.

Гидравлик инженер, док.P.hDЦ.Сосорбарам