Монголын улс төрд нутагшчихсан, бүр бугшчихсан нэг буруу зүйл байна. Улс төрийн хэрүүл тэмцлийг заавал бусдад нялзааж, буруутан гаргаж ирж ард түмнээ талцуулдаг боллоо. Хэтэрхий танил энэ сценараа хэд хэдэн удаа амжилттай хэрэгжүүлж, ардын дайсан тодруулж байв. Дээхэн үед улстөрч болгоныг хятад цустай болгон харлуулдаг байсан бол одоо хувийн хэвшлээ улс төрийн хэрүүлдээ хутган үймүүлдэг технологид шилжжээ. Зарим нь өөрсдөө мэдээ ч үгүй байхад улс төрийн гол тоглогч, ардын дайсан болчихсон явдаг.

УИХ - ын дарга Амарбаясгалан нэгэнтээ томоохон өөрчлөлт, гэрээ зурагдах явцад хэн нэгэн буруутан муу хүн хэрэгтэй болоод намайг буруутгаа биз дээ гэж хэлж байсанчлан хэн нэгэн дайсныг гаргаж ирээд дарж авч байгаа баатрууд аль ч улс төрийн хүчинд нь хэрэгтэй. Гэтэл хувийн хэвшилүүд нь учираа ч ойлгоогүй, төр засгийнхаа эсрэг муудалцаад яахав аандаа учир нь олдох биз гэсэн төөрсөн гайхсан хүмүүс. Авууштай нь, хэн нэгэн хүний арьсаа хамгаалах, аль эсвэл дарга болгох энэхүү тэмцлийн хохирогч нь улсаараа болж буйг ухаж ойлгох хүн өдөр ирэх тусам нэмэгдэж байгаа нь юм. Улс төрийн сүүлийн хоёр ч том тэмцэлд хүсээгүй байж хүчээр татагдан орж байгаа компани бол “Энержи Ресурс”.

Яагаад гэвэл, Монголын эдийн засагт хамгийн их нөлөөтэйуул уурхайн салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа болохоор энэ компани өртчихөөд байгаа хэрэг л дээ. Дээр нь тэд төрийн хийж чадаагүйг хийчихсэн нь, бизнесийн ашигтай загвар сонгож аваад үргэлж урагшилж байгаа нь л хуйвалдааны онолд гүн бат итгэчихсэн нийгмийн тодорхой хэсэгт хар технологи нь хүрэхэд дөхөм болгоод байгаа юм. Тийм болоод л төрийн мэдлийн “Эрдэнэс Тавантолгой”-д гарсан нүүрсний хулгайг ярихдаа хувийн хэвшлийн “Энержи Ресурс” компанийг хутгадаг биз! Уг нь нийтээрээ жаахан нүдээ нээчихэд л байдал хаанаа буруу байгааг ойлгочихож болохоор юм билээ. Жишээ нь, үргэлж ад үзэгдэж байгаа Ухаа худаг дээр нүүрс баяжуулах үйлдвэрийг 100 хувь монгол инженер, техникийн ажилтнууд барьж ашиглалтад оруулаад жилдээ 15 тонн нүүрс баяжуулаад явж байна. Энэ үйлдвэрийн үр шимийг төлсөн татвараар нь дамжуулж улсаараа хүртэж байгаа боловчталархах байтугай үргэлж нүддэг.

         Гэтэл төрийн мэдлийн “Эрдэнэс Тавантолгой” компани болохоор уурхайгаасаа 20 км-ын алсад нүүрсээ хямдруулан өгч бартераар их наядаар бариулсан үйлдвэрийнхээ ердөө 10 хувийг л ашигладаг. Дарга нар нь очиж тууз хайчилж, дагалдагчид нь харин баяр хүргэсээр... Өөрөөр бол хэдэн мянган ажлын байр бий болгочихсон, улсдаа үргэлж топ татвар төлөгчөөр шалгардаг, төлсөн татвараар нь багш, эмч гээд төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьдаг, олон улсад хувьцаа гаргасан нээлттэй компанийг үгүйсгэж, буруутгах шалтгаан уг нь баймааргүйсэн.

Гэвч эзэн нь байхад хэрэг нь олдоно гэдэг шиг хэлмэгдүүлэх сэдвээ улстөрчид олж чадаад л байна даа. Г.Занданшатарын Засгийн газрыг огцруулах тогтоолын төсөл санаачилж буй УИХ-ын гишүүн П.Сайнзориг АМНАТ-ийн хуулиар аж ахуйн нэгжид давуу байдал олгож, 200 тэрбум төгрөгөөр улс хохирч байгаа талаар өчигдөр мэдэгдэл хийлээ. Өөрийгөө шүгэл үлээж байна гэж мэдэгдсэн эрхэм гишүүний улс төрийн нүүдэл бол хэнд ч ойлгомжтой байгаа. Үнэндээ тэр МАН-ын даргын зодоонд УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалангийн талаас үлээгдсэн “шүгэл”. Гэвч тэр улс төрөө улс төрийнхөө хүрээнд хийхгүй, хувийн хэвшил рүүгээ нааж “шүгэлдсэн” нь ердөө л дээрх технологитой холбоотой.

Одоо тайлбарлая. АМНАТ-өөр 200 тэрбум төгрөгийн алдагдал хүлээх шийдвэрийг Засгийн газар гаргасан гэж тэр тайлбарласан. Ингэхдээ Засгийн газрын 2025 оны наймдугаар сарын 55 дугаар тогтоолыг буруутгаж байгаа юм. Гэтэл энэ тогтоол нь дэлхийн зах зээл дэх нүүрсний үнэ унаж байгаа энэ үед валютын нөөцийг нэмэгдүүлэх, аж ахуйн нэгжүүдээ хүндрэлээс сэргийлэх, татварын бааз сууриа өргөтгөх, хамгийн гол нь уул уурхайн биржийн арилжааг сайжруулах зорилготой гэдгийг Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдинням мэдэгдээд байна. Бүр энгийнээр тайлбарлавал, ашигт малтмал экспортлогч аж ахуйн нэгж нь тухайн төрлийн экспортын бүтээгдэхүүнийхээ дөрөвний нэгийг биржээр арилжаалсан тохиолдолд АМНАТ-ийг биржийн арилжааны үнээр тооцож ногдуулах тухай юм байна. Өөрөөр хэлбэл, биржийн арилжаа гэдэг хамгийн өндөр үнэ санал болгосонд нь ашигт малтмалаа зарах тухай ойлголт. Дур мэдэн, ам нөхцөлөөр байгуулсан гэрээний үнээс үргэлж 10-20 хувь өндөр дүнтэй зарагддаг нь ч өнгөрсөн хугацаанд нотлогдчихсон зүйл. Борлуулалтыг нь ил тод, нээлттэй болгож, илүү өндөр үнээр нээлттэй борлуулахын эсрэг хэн яваад байгааг сайд нь гайхаж байна лээ.

                Бодит нөхцөл байдал ийм байхад “Энержи Ресурс” компанид 200 тэрбум төгрөгийн АМНАТ-өөс зугтах боломж олгосон гэж буруутгаж, бас үүнийгээ хэвлэлээр тарааж байгаа нь өөрөө яаж ч бодсон өрөөсгөл. Дээр нь Засгийн газрын 55 дугаар тогтоол нь зөвхөн нүүрсэнд, ганцхан “Энержи Ресурс”-д зориулсан тогтоол бус гэдгийг ойлгох ёстой. Энэ тогтоолд зааснаар нүүрснээс гадна төмрийн хүдэр, жоншний экспорт хамаарч буй бөгөөд уул уурхайн эдгээр салбарт 400 гаруй аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаа явуулдаг юм байна. Нөгөө талаас биржийн арилжааг дэмжсэн энэ шийдвэрийн нөлөөгөөр улсын төсөвт 200 тэрбумын хохирол учрах бус, 120 гаруй тэрбум төгрөгийн нэмэлт орлого төвлөрөхөөр байгаа ажээ. Одоо улстөрчдийн гаргаж тавьчихаад байгаа нүүрсэн дээр л гэхэд Монгол Улс 2025 оны эхний есөн сарын байдлаар 63.4 сая тонн нүүрс экспортолсон байна.

Үүнээс 12.5 сая тонн нүүрсийг уул уурхайн биржээр дамжуулж арилжжээ. Энэ бол “Эрдэнэс Тавантолгой”, “Энержи Ресурс”, “Хангад Эксплорэйшн”, “Тавантолгой” ХК, “МАК”, “Саусгоби”, “Өсөх Зоос”, “Хөшөөт” гэх мэт нүүрсний салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй бүх компанийн экспортын нэгдсэн дүн. Ийм байхад энэ салбарт ганцхан “Энержи Ресурс” гэж компани байдаг мэтээр нүүрсний арилжааны 10 орчим хувийг бүрдүүлдэг нэг компани руу “сорчилж” дайрч байгаа нь ердөө л улс төртэй холбоотой, өөр юутай ч холбоогүй. Яагаад гэвэл, АМНАТ-тай холбоотой Засгийн газрын 55 дугаар тогтоол дээр өгүүлсэнчлэн жонш, нүүрс, төмрийн хүдрийн экспорт хийж буй 400 гаруй компанид хамаарах агуулгатай юм.

Нөхцөл байдал ийм байхад Монгол Улсын эдийн засгийг нуруундаа үүрч байгаа хувийн хэвшлээ улс төрийн зодоондоо “бамбай” болгож ашиглах нь нөгөө жоомоо алах гээд байшингаа шатаав гэгч болгох вий. Яагаад гэвэл, гадаадын хөрөнгө оруулалт ус агаар шиг хэрэгтэй байгаа энэ үед хөрөнгө оруулагчид бүгд Монголын улс төрийг, улстөрчдийг харж байгаа. Гэтэл бид улс төрийн зодоондоо хүссэн компаниа буруутнаар тодруулж, худлаар хутган үймүүлсээр байвал хэн Монголд хөрөнгө оруулах вэ? Энэ удаад “Энержи Ресурс”, дараа нь “Таванбогд”, тэгээд “МАК” гээд л дайрна шүү дээ. Эцэст нь, “Энержи Ресурс” компанийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн Г.Батцэнгэл “Нүүрсний экспорт, биржийн арилжааны 10 орчим хувийг бүрдүүлж байгаа аж ахуйн нэгжийг онцгойлж попорч дайрах шалтаг юм уу? Энэ олон жил нүүрсний нөөцийг сорчлохгүй олборлож, хольж боловсруулж, 2012 оноос хойш зөвхөн баяжуулсан нүүрс экспортолж байгаа цорын ганц компани, экспортын нүүрсний үнийг хамгийн өндөрт хүргэж ирсэн үндэсний хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалттай аж ахуйн нэгжээ байнга ад үзэж, улс төрийн хэрүүлдээ хутгаж, дайрч давшлаад энэ улс хөгжих юм уу?” гэж жиргэсэн байсныг онцолъё.

       Энэ бол өнөөгийн улстөрчдийн байгаа царайг маш товчхоноор тодорхойлсон цөөхөн өгүүлбэр. Жоомоо алах гээд байшингаа шатаачихгүйхэн шиг улстөрчдийн зодоон өндөрлөөсэй билээ. Улс төрчидийнхөөр хувийн хэвшил нь яах ёстой гэж?, бүгд дампуураад, үүд хаалгаа бариад, ажилгүй орлогогүй, татвар хураамжаа шууд иргэдийнхээ нуруун дээр үүрүүлж, бүгдийг төр хурааж авсан нэр дээр бүтээмжгүй, цүнх барьсан мэргэжлийн бус, уул уурхайн бизнесийн ямар ч туршлагагүй залуучуудаар удирдуулж байж санаа нь амармаар байгаа гэжүү. Үнэндээ энэ зодооны ялагч нь Д.Амарбаясгалан, Г.Занданшатар хоёрын хэн байх нь монголчуудад төдийлөн хамаагүй. Харин хохирогч нь улсаараа болчих вий гэдэг л монгол хүн бүрт хамаатай!

А.Болдбаатар