“Манаачийг хэн манах вэ” гэсэн хэлц бий. Манах ёстой газраасаа манаач нь өөрөө хулгай хийгээд байвал жинхэнэ хулгайчаасаа ч хорлонтой. Гэтэл Үндсэн хуулийн Цэц өнөөдөр ийм байдалд орчихоод байх шиг ээ. Монголчуудын нийгмийн гэрээ болсон Үндсэн хуулийг манах ёстой Цэц нь өөрөө хуулийн хулгай руу орчихлоо гэсэн хардлага, сэрдлэг нийгэмд газар аваад удлаа.  

Улс төрийн хүрээнийхэн Цэцийн гаргах шийдвэрийг урьдчилан барим тавим батлан ярьж чаддаг боллоо. Спорт дээр тоглолт наймаалцана гэдэг шиг Цэц дээр шийдвэр захиалдаг болчихсон юм биш биз дээ!

“Лхагвын тойм” ярилцлагын хөтлөгч сэтгүүлч Г.Лхагвадорж тун ноцтой мэдээллийг сошиал сүлжээгээрээ олон нийтэд өглөө. Шүүхийн хонгил гэдэг зүйл дахин бий болж болзошгүй байгаа байдлыг тэр Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчийн томилгоотой холбон тайлбарлахдаа, энэ ажиллагаанд улстөрчдийн гар хөл болсон Үндсэн хуулийн Цэц гол дүр болж байгааг онцолсон байна лээ. Учрыг ухвал түүний үг үнэн байх магадлалтай байна. Яагаад гэвэл энэ сарын 27-нд буюу маргааш Үндсэн хуулийн Цэц Их суудлын хуралдаанаа зарлажээ. Энэхүү хуралдаанаар Шүүхийн тухай хуулийн “Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчийг Улсын дээд шүүх санал болгосноос хойш Ерөнхийлөгч 14 хоногийн дотор зургаан жилийн хугацаагаар, зөвхөн нэг удаа томилно” гэсэн заалтын “… зөвхөн нэг удаа …” гэсэн нь Үндсэн хууль зөрчсөн эсэхийг хэлэлцэх юм байна. Эндээс л нөгөө Үндсэн хуулийн Цэц улстөрчдийн захиалгаар үйлчилдэг гэдэг хардлага гараад байгаа юм.

Улсын дээд шүүхийн одоогийн Ерөнхий шүүгч Дамдины Ганзориг 2020 оны зургаадугаар сарын 2-ны өдрийн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 77 дугаар зарлигаар Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр томилогдон ажиллаж байгаа. Түүний бүрэн эрхийн хугацаа ирэх сарын 2-нд дуусна гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, одоо хүчин төгөлдөр үйлчилж буй Шүүхийн тухай хуулиар дахин томилогдох боломжгүй юм. Гэтэл цаг хугацааны хувьд Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчийн бүрэн эрхийн хугацаа дуусахын өмнөхөн Үндсэн хуулийн Цэц энэ асуудлыг авч хэлэлцэж, Ерөнхий шүүгчийг дахин томилох хуулийн гарц нээж өгөх гэж байгаа нь ямар тохиол вэ?

Улс төрийн хүрээнийхний ярьж буйгаар энэ нь үнэндээ санамсаргүй тохиолдол гэхээс илүүтэй санаатай хэрэгжүүлж буй улс төрийн тохироо гэх. УИХ дахь сөрөг хүчний бүлэг ч энэ асуудлыг анхаарлын төвдөө авч, өчигдөр болсон бүлгийн хурлын үеэр АН-ын дарга О.Цогтгэрэл УИХ-ын дарга С.Бямбацогтод шаардлага хүргүүлж буйгаа мэдэгдлээ. Тэрээр “Улсын дээд шүүхийн ерөнхий шүүгчийг зургаан жилээр нэг удаа томилдог байсныг зургаан жилээр томилж болох асуудлаар Цэцийн Их суудлын хуралдаан болох гэж байна. Үүнийг улс төрийн захилгын үйл явдал гэж АН-ын бүлэг үзэж байна. Өнгөрсөн жилээс хойш хийсэн томилгоонуудыг харахад бүгдийг нь улираан томилсон. Улсын ерөнхий прокурор, АТГ-ын даргыг улираан томилсон. Одоо дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчийг улираан томилох үйл явц өрнөж байна. Хуульд байхгүй заалтыг тайлбарлаж, давуу байдал олгож байна гэж үзэж байна. Тэр тусмаа Цэц өөрөө улс төрийн захиалгын байгууллага болж хувирсан байж болзошгүй олон, олон шийдвэр гарсан. Тэр тусмаа Цэцийн даргын бүрэн эрхийн хугацаа дууссан, нэг гишүүн нь чөлөөлөгдсөн байна. Хугацаа нь дууссан Цэцийн даргыг чөлөөлөх, хоёр гишүүний асуудлыг УИХ-д яаралтай оруулж ирэх шаардлагыг УИХ-ын дарга С.Бямбацогтод хүргүүлнэ. Хуулийн хүрээнд маргаангүй Цэцийн даргатай болох хүртэл Цэц дээр гаргаж байгаа шийдвэрүүдийг зогсоох шаардлагатай” гэж мэдэгдэв.

Сэтгүүлчдийн хардаж байгаа, сөрөг хүчний бүлгийн шаардаж байгаа зэргээс үзэхэд Цэцийн Их суудлын хуралдааны шийдвэр аль эрт “захиалгын” дагуу гарчихсан бололтой. Гэтэл Үндсэн хуулийг манах ёстой манаач нь ийм байдалд орчихсон болохоор иргэд олон нийт одоо юунд итгэж, юунд найдах вэ?

Ер нь хэзээ Цэц ийм болчихов оо. Дээр нь Үндсэн хууль, хөх тэнгэр хоёр л байдаг гэгддэг Цэцийн нэр хүнд нийгэмд шалдаа буутлаа унасан нь ч, улс төрийн захиалгаар ажилладаг боллоо гэх шүүмжлэл газар авсан нь ч Цэцийн дарга Г.Баясгалан гэдэг хүнтэй шууд холбоотой. Энэ хүний бүрэн эрхийн хугацаа нь дуусаад бүтэн нэг жил болох гэж байна. Гэтэл орны гишүүнийг томилохгүй байгаа нь улстөрчид өөрсдийнх нь “захиалгаар ажилладаг” хүнтэй байх гэснийх гэх яриа Төрийн ордонд тэнүүчлээд удаж байна. Дээр нь Г.Баясгалангийн албан тушаалтайгаа үлдэх гэсэн ашиг сонирхлын зөрчил нь, магадгүй ёс зүйн ноцтой алдаа гаргасан хэрнээ ажлаа үргэлжлүүлж хийх гэсэн хүсэл шунал нь Цэцийн шийдвэрт нөлөөлөөд байгаа юм биш биз гэсэн хардлагыг төрүүлж буй хэрэг. Мэдээж энэ бүхнийг барим тавим баталж чадахгүй ч, хардах эрх хэн бүхэнд бий. Ажлын байрандаа архидан согтуурдаг Г.Баясгалангийн үед Цэц хэтэрхий дампуу ажиллаж, хүний эрхийг бус, хэсэг хүмүүсийн эрхийг л хамгаалж байна гэж шүүмжлэх хүн маш олон байгаа. Арай ч ийм байсангүй гэж халаглах хүмүүс ч цөөнгүй бий.

     Хэрэв Шүүхийн тухай хуулийн заалтыг Цэц хүчингүй болгоод, тэр дагуу нь одоогийн Ерөнхий шүүгч улиран томилогдвол Цэц Үндсэн хуульд захирагдах бус, улс төрийн дэмжлэг үзүүлдэг, улмаар бусдын нөлөөнд автдаг гэсэн олны үг батлагдах нь. Цэц хуульд захирагдаж байна уу, хүнд захирагдаж байна уу гэдгийг харахад ердөө ганцхан хоног хүлээхэд болох нь. Хуульд бус, хүнд захирагдаж байвал Г.Баясгалангийн үед Цэц дампуурсандаа гэх үг бодитоор батлагдаж, Үндсэн хуулийн Цэцийн түүхэнд тэр өөрийн нэрийг их л муухайгаар үлдээх нь дээ. Г.Баясгаланг Үндсэн хуульд үйлчлэх нь үү, улс төрд үйлчлэх нь үү гэдгийг маргааш болох Их суудлын хуралдаанаас харах л үлдэх шив!

Л.Бат