Дэлхийд зартай уран барималч Даш Намдаковын урласан Чингис хааны хөшөө Монголын газар дээр хөл тавиад хагас жил боллоо. Тэртээ Лондонгоос ирсэн юм шүү дээ, уг нь. Ингэхэд Английн нийслэлийн Гайд паркт Чингисийн хөшөөг босгосон тухай манайхан сонсоод яахаараа тэнд залдаг юм гээд яасан их уурлаж байсан гэж бодно. Олон хүн энд хуурай агсам тавьж байлаа шүү дээ. Харин хэн гэдэг нөхөр түүнийг бүтээж, хамгийн ихэмсэг хямсгар англичуудын зүрхэн дээр Их хааны маань хөшөөг сүндэрлүүлэв гэдгийг сонирхсон хүн цөөхөн байх. Зүй нь үүнийг зориглон, хийж, зорилготойгоор босгосон монгол хүү даш Намдаковоор бахархаж суух ёстой байлаа шүү дээ.

Хамгийн азтай нь энэ хөшөөг монгол цусны хүн урлажээ. Хамгийн азтай нь түүнийг эрхэм гишүүн Монголдоо залав. Бас хамгийн азтай нь хөгшин Европын юм үзсэн додигоруудын нүдийг Чингис хааны сүрлэг хөшөө хэсэг зуур алмайруулсан байна. Ингэхэд Их Британийн нэгэн барималч ирээд Их жанжины нэрэмжит талбайн өмнөх цэцэрлэгт Уинстон Черчиллийн хөшөөг босгоно гэвэл манайхан яах бол?

Ингэхэд улс орон бүхэн өөрийн гэсэн бусдад үзүүлэх харуулах, бас гайхуулах янз бүрийн хөшөө дурсгал, барилга байгууламжтай. Бразил Христ, Америк Эрх чөлөө, Орос I Петр хаан, Хятад Бурхан багшийн гэх зэрэг аварга том хөшөөнүүдээрээ гайхуулдаг. Ер нь дэлхийд ийм аварга том хөшөө цөөхөн л дөө. Түүний тоонд манай Цонжин Болдогт орших Чингис хааны морьт хөшөө багтсан байна билээ.

Их хаанаа архины шилэн дээр их хаанаа мөнхлөнө гэж хаашаа харсан юм байх вэ дээ. Уул давааны овоон дээр хөсрий даан хэвтэх Чингис хааны зурагтай архины шилнүүдийг харахаар яс хавтайдаг юм. Бас энд тэндэхийн модон жорлонд хөөрхийлөлтэйгөөр өөдөөс ширтэн хэвтэхийг хараад өр өвддөг.

Ер нь дэлхийн улс орны хотууд хөшөө дурсгал, барилга байгууламжуудаараа алдартай л даа. Наад зах нь телевизийн цамхаг нь бас нэг гайхуулах зүйл нь болдог. Харин манайд иймэрхүү юм нүдний гэм. Цонжин Болдогийн хөшөөг эс тооцвол. Уг нь түүнийг улаан армийнханд зориулсан хөшөөний оронд Зайсан толгойдоо залсан бол хэмээн бодогдддог л юм. Даанч манайхан иймэрхүү юмыг зориглохгүй л дээ. Киргиз л гэхэд төв талбайнхаа хөшөөг хоёр дахин нураагаад түүний суурин дээр Манас гэдэг баатрынхаа морьтой сүрлэг хөшөөг заллаа шүү дээ.

Манай телевизийн цамхаг гэж өрөвдмөөр юм бий. Томоохон гүрний өндөр хүчдэлийн шугам шиг юм хэдэн ч жилийн нүүр үзэж байгаа юм бүү мэд. Мөн хотынхоо төвд гадны байтугай дотны хүний нүд хужирлачихаар хэдэн хөшөө байдаг билээ дээ. Ийм байж аялал жуулчлал манай мөнгө олох чухал салбар гэж донгодхыг яана гээч.

Энэ бүгдээс улбаалаад Даш Намдаковын урлаж, Д.Бат-Эрдэнэ гишүүний авчирсан хөшөөг Эрх чөлөөнийхөө  талбайд хүндэтгэлтэйгээр залж, одоо байгаа чулуун баганыг хаа нэгтээ байрлуулах санал тавимаар байна. Эс тэгвээс бараг хагас жилийн турш хүлээс баглаатай байгаа Их хаан "хилэгнэнэ" шүү. Тиймээс их хаандаа эрх чөлөө олгож, энэхүү талбайд сүндэрлүүлэн гэмээ наманчилцгаая гэх байна.

Хөшөөг ингэхэд хэнд зориулж босгодог гээч. Хойч үеийнхэндээ өнгөрсөн үеийг нь байнга сануулах гэж. Түүнээс биш архины шилэн дээр их хаанаа мөнхлөнө гэж хаашаа харсан юм байх вэ дээ. Уул давааны овоон дээр хөсрий даан хэвтэх Чингис хааны зурагтай архины шилнүүдийг харахаар яс хавтайдаг юм. Гадаадын жуулчид тэрүүгээр чинь зуны цагт ганц нэгээрээ зөндөө явж байгаа шүү дээ. Бас энд тэндэхийн модон жорлонд хөөрхийлөлтэйгөөр өөдөөс ширтэн хэвтэхийг хараад өр өвддөг. Бид хүндлэл дээдлэл гэдгийг ийм л хэмжээнд ойлгодог хүмүүс. Тэгсэн мөртөө орчин үеийн урлагийн хамгийн сонгодог төрлөөр бүтээсэн Чингис хааныхөө хөшөөг ойлгохгүй, “доромжилоо, гуталаа” гэх үгсийг яасан харамгүй цацаж байна аа. Ингэхэд их хаанаа хэн доромжилдог вэ? Бид үү, тэд үү?

Даш Намдаковын урласан хөшөөг европчууд шагширч байгаа шүү. Худлаа гэвэл мэргэжлийн уран бүтээлчдээс асуугаарай. Мөн энэ хөшөөг бидний хойч үеийнхэн л ойлгоно гэдгийг давтан хэлье. Үүнийг та бидэнд тохиосон хувь заяаны шоглоом гэх байна. Бид ойлгохгүй. Энэ нь бидний ч тэнэгийнх биш. Харин 70 жил коммунист онолд дарлагдсаны гай. Тиймээс бид мөргөлдөж байгаа бух, хурдалж байгаа адууны хөшөөг л хүлээн зөвшөөрдөг ард түмэн болсон юм. Наад зах нь хүнд зориулсан хөшөөгөө хаана босгохоо мэддэггүй хүмүүс. Ж.Самбуу гуайн хөшөөг Төрийн ордны баруун талд хэн ч анзаархааргүй буланд нар руу харуулан, Ю.Цэдэнбалын хөшөөг театрын дэргэд, Ж.Лхагвасүрэнгийн хөшөөг гудамжны өнцөг дээр гэх мэт босгосон байх агаад түүнийгээ арчилж хамгаална гэж гонж. Тархи толгой нь шувууны сангасанд танигдахын аргагүй л юм харагддаг болж.

Лондонгоос ирсэн хөшөөг гадаадынхан ойлгоно шүү. Ер нь уран барималч, зураач, хөгжмийн зохиолч нар хоорондоо бүтээлээрээ маш сайн ярилцдаг гэдэг юм билээ. Манай нэртэй уран барималч, Төрийн соёрлолт Л.Ганхуяг энэ хөшөөг магтаж байсан шүү. Тэрбээр уг хөшөөг Улаанбаатарт босгох нь монголчуудын нэр төрийн хэрэг гэж байв. Уран зураачид мөн тэгж үнэлж байна билээ. Хөгжмийн зохиолчидтой хараахан уулзаж чадсангүй. Тэд бас л нэг зүйл хэлэх байсан биз ээ.

Гадаадынхан сайн ойлгоно гэдэгт огтхон ч эргэлзэхгүй байна. Тиймээс АСЕМ-ийн орнуудын уулзалтын үеэр энэ хөшөөг Эрх чөлөөнийхөө талбайд босгочихсон байгаасай билээ. Арай тэдэнд Зайсан толгой дахь Зөвлөлтийн дайчдын хөшөөг үзүүлэх гээд байгаа юм биш биз дээ.

Хотын дарга Э.Бат-Үүл энэ хөшөөг ямар ч байсан босгох байх аа. Яагаад гэхээр тэрбээр их хаантай нэг нутаг. Мань эр чинь Хэнтийн буриад биз дээ. Тэгээд ч ямар түүний үзэж чаддаггүй Лениний хөшөөг босгох гэж байгаа биш. Тиймээс эрхэм хотын даргадаа хандаад Их эзэн хаан Чингисийн эрхэм дүр Эрх чөлөөний чинь талбайд эрхэмсэг, ихэмсэгээр заларъя хэмээн ирчихээд байгааг анхааралдаа аваач хэмээн гуйя даа.

Эрх чөлөөний талбайд одоо байгаа хөшөө

Д.Гал