2016 оны босгон дээр Монгол Улсын гавьяат дасгалжуулагч цол хүртсэн Монголын авто, мото спортын холбооны дасгалжуулагч Ш.Эрдэнэбилэгтэй ярилцлаа. Тэрээр ид үедээ уралдааны замаа орхиж тэргэнцэр дээр суух болсон хэдий ч түүний хүү Э.Халиунболд аавынхаа үйл хэргийг үргэлжлүүлэн дэлхийд нэрээ дуудуулж явааг уншигчид сайн мэдэх биз ээ. 

-Та авто, мото спортын салбарт хэчнээн жил зүтгэж гавьяат дасгалжуулагч болов. Энэ спортыг сонирхох болсон түүхээс тань ярилцлагаа эхэлье.

-Авто спорттой амьдралаа холбоод 36 жил болсон байна. Энэ олон жилийн хүсэл зорилго, хөдөлмөрийг минь үнэлж Монгол Улс Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосны 104 жилийн ойгоор гавьяат дасгалжуулагч хэмээх эрхэм хүндтэй цолоор шагнасан. Төр засаг, хамт ажилладаг спортын хамт олондоо их баярласан. Энэ спортыг анх сонирхож эхэлсэн түүх гэвэл аавтай минь холбоотой л доо. Манай аав Сэлэнгэ аймгийн цэргийн хэлтэст дасгалжуулагч хийдэг байлаа. Аавыгаа дагаад 1967 оноос эхлээд мото спортын тэмцээн уралдаан их үздэг болсон. Яг хичээллэж эхэлсэн он маань нэлээд хожуу, бүр 1980 оноос. Тэр жил улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд орж, 1983 оны намар шигшээ багт дуудагдаж байлаа. Энэ үеэс л тамирчин, дамгалжуулагчаар ажиллаж өдийг хүрлээ.

-Шигшээ багт ямар шалгуураар орж байв?

-Тухайн үед Батлан хамгаалах нийгэмлэгийн аймгийн зөвлөлүүд гэж байлаа. Тэр нь дэргэдээ авто спортын олон клубтэй, жил бүр улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцдог. Улсын аваргад амжилттай оролцсон ирээдүйтэй тамирчдаа шигшээ багт авдаг байсан юм. Үүний дагуу улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд амжилттай оролцож шигшээ багт дуудагдсан. Шигшээ багт ороод мото спортын оргил үеийн мундаг мастеруудтай хамт хичээллэж, олон уралдаан тэмцээнд өрсөлдөж явсандаа өөрөөрөө бахархдаг.

-Та сая мото спортын оргил үе гэж хэллээ. Тухайн үед манай улсад олон спортын төрөл хөгжөөгүй байсан учраас мото спортыг хүмүүс их сонирхдог байв уу?

-Тийм. Тэр үед Улаанбаатарт олон төрлийн спорт хөгжөөгүй байсан. Байгаа спортууд дотроос мото спортын уралдаан тэмцээнүүд олон түмнийг шуугиулж байлаа. Ням гариг бүр мото уралдаан болдог. Хүмүүс ч их ирж үздэг, тамирчдыг андахгүй сайн мэддэг байсан үе л дээ. 

-Уралдаанаас гадна үзүүлэх тоглолт их болдог байсан байх аа.

-Тийм. Ялангуяа наадам болгоноор үзүүлэх тоглолт хийдэг байлаа. Сайд, дарга нарын хурдан морины уралдаан үздэг газар, одоогийн Яармагийн урд дэнжийг тухайн үед “Даргын толгой” гэж нэрлэдэг байлаа. Тэр дэнж дээр бүтэн өдөр үзүүлбэр үзүүлдэг байсан. Ю.Цэдэнбал даргаас эхлээд улс төрийн товчооны гишүүд, гадаад, дотоодын зочид бидний үзүүлбэрийг үздэг байлаа.

-Та олон улсын тэмцээнд олон удаа оролцож байв уу?

-Манайх социалист орон байсан учраас олон улсын тэмцээн уралдаанд явахад хүндрэлтэй байсан. Зөвхөн социалист орны тэмцээнд явдаг Польш, Чех, Оросод болдог тэмцээнд л явна. Бусад оронд очиж тэмцээнд оролцох боломжгүй. Тухайн үед бид Чехэд үйлдвэрлэсэн мотоциклиор тэмцээн уралдаанд оролцдог байлаа. Одоогийн техниктэй харьцуулахад жаахан хэцүү эд л дээ. Олон улсын тэмцээнд оролцож буй бусад орны тамирчид Япон, Австрийн шинэ мотоциклиор уралдаж байхад бид нөгөө л “том төмөр”-тэйгөө, халуунд сүлжмэлийн үйлдвэрийн зулхай дотортой цамцтай уралдаж явлаа. Ирээд мото спортын хөгжил өөр шатанд гарсныг дарга нартаа ойлгуулах гэж өөрсдийнхөө хувцас хэрэглэлийг бусад улс орныхтой харьцуулж ярьдаг байсан. 1987 оны хоёрдугаар сард мөсөн замын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн ОХУ-ын Ленинградад болсон юм. Тухайн үед цаг агаар дулаарсан учраас мөсөн зам дээр биш 20 мм-ийн гүн усан дотор уралдсан. Уралдааны зам нь ингэж өөрчлөгдсөнөөс болоод би жаахан азгүйтэж шигшээ шалгаруулалтаас хасагдсан л даа. Мөн бартаат замын олон улсын уралдаанд дөрөв, таван удаа оролцож байсан.

-Авто спортын салбарт гавьяат цолтон хэр олон байдаг вэ. Тэр тусмаа гавьяат дасгалжуулагч?

-Манай анхны гавьяат тамирчин цолыг 1979 онд С.Ойдов авч байлаа. Түүнээс хойш гавьяат дасгалжуулагч хоёр төрөн гарсны нэг нь би. Нөгөө нь манай Сэлэнгэ аймгийн Л.Баасанжав гэж хүн анхны гавьяат дасгалжуулагч.

-Авто спорт Монголд бусад спортоос эрт үүсч хөгжсөн хэрнээ яагаад ийм цөөхөн гавьяаттай юм бэ. Үүний шалтгааныг юу гэж боддог вэ?

-Монголчууд авто спортыг үндэсний бөх, морин спорттойгоо адилтгаж үздэг. Жишээ нь, манай Э.Халиунболд Азийн аварга боллоо. Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хэд хэдэн удаа оролцсон. Ийм нөхцөлд үнэлэх ёстой. Ер нь манайд тенхикийн спортыг үнэлэх үнэлэмж, ойлголт бага байна л даа. Уг нь техник хэрэгсэл их шаарддаг авто спортыг илүү ойлгож дэмжих ёстой. Мотоцикль авсан бол түүнийгээ тоноглож янзлахаас эхлээд дор хаяж арван сая төгрөг шаардлагатай болдог. Манайхан дотооддоо л энэ спортыг сайн үнэлэхгүй байгаа болохоос дэлхийн улс орнууд манай тамирчдыг үнэлдэг болсон. Дэлхийд монголчуудыг морь унадаг болохоос мотоцикль унадаггүй гэж ойлгодог байсан цаг саяхан. Сүүлийн үед бартаат замын олон уралдаан, “Дакар ралли”-д хүртэл өрсөлдөж байна. Дэлхийн улс орнууд манай авто спортын салбарыг үнэлдгийн нэг жишээ нь манай улсад энэ жил мотоциклийн бартаат замын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулахаар болсон явдал. Одоо хамгийн гол нь санхүүгийн асуудал нь шийдэгдчихвэл болох гээд байна. Энэ тэмцээнийг манай улс зохион байгуулснаар дэлхийн мото спорт сонирхогчид Монголд чуулах, цаашлаад эх орноо сурталчлах сайхан боломж гарна. Мөн тамирчдаас гадна жуулчид, мотоцикль үйлдвэрлэдэг дэлхийн томоохон компаниуд бараа бүтээгдэхүүнээ сурталчилна. Ер нь Монгол Улсыг дэлхийн төвшинд сурталчилах маш том боломж гэж үзэж байгаа. Хэрэв хөрөнгө мөнгөний асуудлыг нь шийдчихвэл Дэлхийн авто спортын холбооныхон ирээд өөрсдийнхөө хөрөнгөөр зам тайлбайг нь хийчихнэ. Манай тал зөвхөн тамирчдыг хүлээн авах, тэмцээн зохион байгуулах зардлыг нь гаргах ёстой юм.

-Хэдийд зохион байгуулахаар төлөвлөж байгаа юм бэ?

-Долоо, наймдугаар сард зохион байгуулах байх. 

-Уучлаарай, та хэзээ, ямар тэмцээнд оролцож байгаад бэртэл авчихсан юм бэ?

-1996 онд “Мастер ралли” гээд дэлхийн цомын ралли төрөлд уралдаж байгаад гэмтсэн. Тэр цагаас хойш 20 жил тэргэнцэртэй явж байна. Хэдийгээр ийм болсон ч гэсэн 1997 оноос хойш мото спортод өөрийн чадах хувь нэмрийг оруулсан гэж боддог.

-Хаана болсон уралдаан юм бэ?

-Парисаас Улаанбаатар хүртэлх 12 мянган км-ийн уралдаан. ОХУ-ын нутгаар дамжаад Монгол руу орж ирэх уралдаан байсан юм.

-Гэмтэл авсан үеэ дурсахаар мэдээж хэцүү байдаг уу?

-Хүмүүс надаас хаана, ямар уралдаанд, яагаад бэртэл авчихсан юм бэ гэж их асуудаг. Харин би ярих дургүй. Хамгийн гол нь би дуртай зүйлээ хийж байсан. Өөрийн зорилгынхоо төлөө явж байгаад бэртсэн учраас айхтар харамсаад байдаггүй. Энэ спортын төлөө чадах зүйлээ хийж байна. Бас дээрээс нь авто спортынхон намайг хүрээлж байгаа учраас сэтгэл хангалуун байдаг. 

-Танай хүү Халиунболд аавынхаа халааг авч авто спортоор хичээллэж байгаа. Аав шигээ бэртэл гэмтэл авчих вий гэхээс айж шантрах үе гардаг болов уу?

-Үгүй байх гэж бодож байна. Намайг гэмтэхэд Халиунболд жаахан байсан. Долоо, наймхан настай л байсан байх. Намайг гэмтэхээсээ өмнө уралдаж байхад дагаад явдаг байсан. Их дуртай байсан учраас мотоцикль авч өгсөн. Манай гэр бүлийнхэн машин тэрэг, орон байр, хоол хүнс гэхээсээ илүү яавал сайхан мотоцикль авах вэ, яавал сайхан мотоциклийн хувцас авч өмсөх вэ, яаж дэлхийн хэмжээнд уралдах вэ гэсэн зорилго тавьдаг. Ингэж зүтгэсний хүчинд тодорхой амжилт гаргаж байна. Би хоёр хүү, нэг охинтой. Том хүү Ууганбаяр маань уралдахаа больсон. Дүүгийнхээ уралдаан тэмцээнд оролцох бүхий л зүйлс дээр тусалж дэмжиж ажилладаг.

-Танай гэр бүлийн хүн хүүхдүүдээ энэ спортоор хичээллэхийг хэр зэрэг дэмждэг вэ?

-Зарим тохиолдолд хориглодог ч ихэнхдээ урам хайрлаж дэмждэг. Би ч гэсэн ердөө хориглодоггүй. Харин ч аль болох дэмжиж машин, мотоциклийг нь засч янзлалцаад л, мэдэх бүхнээ зааж зөвлөдөг дөө.

Х.Олонбаяр