Берлиний хана нурсан түүхэн үйл явдлаас хойш 22 жил өнгөрчээ. 1989 оны 11-р сарын 9-нөөс 10-нд шилжих шөнө Берлиний зүүн хэсгээс баруун хэсэг рүү иргэд чөлөөтэй нэвтрэх гарц нээгдсэн билээ. Берлиний хана нурсан нь коммунизм сүйрсний, “хүйтэн дайн” дууссаны, Герман төдиигүй нийт Европ дахин нэгдэх билэгдэл болсон юм. Европ 40 жилийн турш Зөвлөлтийн жад мэсэн дор хуваагдмал байдалтай байсан. Гол төлөв бид энэ үйл явдлыг зохион байгуулсан, төлөвлөсөн, төрийн түшээд, генерал, дипломатуудын хяналтын дор болсон үйл явц гэж төсөөлдөг. Тэгвэл үнэн хэрэгтээ энэ бол үйл явдлыг өөрсдөө аяндаа тусган хүлээн авч хариу үйлдэл хийсэн явдал байсан бөгөөд түүнийг Өрнөдийн орнуудын Засгийн газрууд ч, Кремль ч, ер нь хэн ч урьдчилан тааварлаж, үйл ажиллагаа явуулах төлөвлөгөө боловсруулж чадаагүй билээ.
     Энэ үйл явдалд нэр нь байнга цуг явдаг М.С.Горбачевийг Улс төрийн Товчооны баримт бичгүүдэд  маш энэрэнгүй хүний хувиар тусгагдсан байдаг. Тэр Сталины Орост өссөн, гэхдээ өөрийнхөө хашаан доторх сталинизмын үлдэгдлийг эцэс болгох шийдвэр төгс байжээ. Горбачевыг гадаадад их урам зоригтой хүлээн авдаг болсон нь өөрт нь болон хамтран зүтгэгчдэд нь аятайхан байв. БНАГУ-ын дөчин жилийн ойн баяраар Зүүн Берлинд цугларсан асар олон хүн Горби, Горби!” хэмээн дуу нийлүүлэн хашгирч байсныг мэдээд Кремль мэл гайхсан байж таарна. Москва нэг сумаар хоёр туулай буудаж, тухайн үеийн байгууллыг либералчилсны учир дорнод европынхны, ардчилал, хүний эрхийг баталгаажуулах талаар хүчин чармайлт тавьсныхаа төлөө Өрнөдийн талархлыг хүлээхээр төлөвлөж байсан бололтой.
    Үнэндээ бол Дорнод, Өрнөд Европын удирдагчид Москвад үл итгэн, сэжигтэйгээр хандаж байлаа. Москва, Горбачев ч бас тэдэнд...
    “Хүйтэн дайн” хэмээн тэмдэглэгдсэн капиталист болон социалист орнуудын хоорондох үзэл суртлын зөрчлийг намжааж Берлинии хана нурахаас хэдхэн сарын өмнө буюу сарын 25-нд М.С.Горбачевийн Америкийн нэгэн сонинд өгсөн ярилцлагыг хүргэж баина.

- Сүүлийн өдрүүдэд та холбоотнууддаа хүйтэн хөндий хандаад байх шиг. Германы холбоотноосоо нэг л дөлөөд байгаа гэдэг нь үнэн үү?
-  Гадаад ертөнцөөс, тэр дундаа Герман улсаас бид цаашид хаашаа, хэрхэн явах тухай зөвлөгөө их авдаг. Гэтэл тэдний “Немцийн долгион” радио станц немцүүдийн шулуун занг харуулж хэлбэрийг нь бага зэрэг өөрчилсөн л болохоос бидэнд яг л Оросын тусгай албаныхан шиг зааварчилгаа өгөх гээд байдаг. Биднийг ингэж басаж болохгүй. Тэдний явуулж буй бодлогыг харахад ЗХУ- ын удирлагатай тэмцэхийг дэмжсэн, ард олныг өдөөн хатгасан үзэл суртал нэвтрүүлж байна. Нам засаг, ард түмнийг хооронд^ нь хагаралдуулах санаа агуулж байгаа нь илт мэдрэгдэж байна. Товчхондоо гэхэд “Немцийн долгион” бүхэл бүтэн улсын станц гэдгээ мартсан бололтой дог. Тэгээд ч Боннын улс төр Вашингтоныг дуурайж байгааг бид сонсож, харж байна. Нөгөө айхтар немцүүд яагаа вэ? Тэдний өөрсдийн нүүр царай хаана байна? гэж гайхах л үлдэж байна.

-  “Немцийн долгион”-ы хувьд дарга нь социал либералын нэгдлийн үеэс хойш ажиллаж байгаа хүн. Тэр 44хүйтэн дайн”-ыг эсэргүүцэгч нэгэн. Магадгүй түүнийг ЗХУ-ын удирдлагуудтай уулзуулж бий болсон нөхцөл байдлын талаар ярилцах ёстой юм болов уу?
- Зөвлөлт улс бий болоод 70 жилийн нүүр үзэхэд бидний талаар худал, зохиомол зүйл зөндөө ярьцгаасан. Бид даваад гарсан. Одоо ч даваад гарах болно. Немц долгион”-ы удирлагыг яах ёстой нь та нарын хэрэг. Харин бидний хувьд нохой хуцаж л байдаг, жингийн цуваа явж л байдаг гэдэг шиг байдгаараа л байх болно. Тэгээд ч бид улс төрийг суртал ухуулгаас ялгаж чадахаар хүмүүс.

-  Оросын цөмийн эрчим хүчний талаар Холбооны Герман Улсад их том маргаан болоод байгаа. Хойд Рейн-Вестивалийн газар нутаг нь ЗХУ-аас нефть, хий авдаг маш том хэрэглэгчид байдаг шүү дээ?
-Америкчууд бидний цөмийн зэвсгээс биш, харин бидний эрч хүчээс айж байгаа юм. Тэдний гол санаа зовж байгаа зүйл нь ЗХУ-ыг эдийн засгийн өсөлтийн эрчимтэй зам руу ороход хэрхэн саад болох вэ гэдэг. Та ч гэсэн манай эдийн засгийн ирээдүйг ихээхэн сонирхож байгаа биз дээ.

- Өнөөгийн нөхцөл байдал их гүрнүүдийн горондох яриа хэлэлцээр ямар чухал вэ гэдгийг харуулаад байх шиг. Таны хувьд улс хоорондын хэлэлцээрийн ач холбогдлыг хэрхэн үнэлж байна вэ?
- АНУ-ын удирдлагууд Роналд Рейганы хуучныг баримтлах үзлийг ашиглан зэвсгээр хөөцөлдөх явдлыг үргэлжлүүлэхээр ятгаж чадсан. Энэ чинь зөвхөн зэвсгээр давуу байх гэдэгтээ биш гол нь ЗХУ-ыг эдийн засгийн хувьд туйлдуулах гэсэн санаа. Тэгэхлээр одоогийн төр засаг нь зэвсгээр хөөцөлдөхгүйгээр асуудлыг шийдэж чадахгүй байгаа юм. Гэсэн ч бид америкийн удирдлагуудын, тэр тусмаа барууны бүлгийнхний төлөө өөрийн улс болон дэлхийн хувь заяаг орхиж чадахгүй. Тэдний цэргийн үйлдвэрлэлийн золиос болгох эрх байхгүй шүү дээ. Тэдний энэ бодлыг өөрчлөхийн тулд бидэнд хамтын хүч хэрэгтэй. СДПГ /Германы Социал Демократ Нам/-тай хамтрах нь энэ асуудлыг улс төрийн түвшинд үргэлжлүүлэхэд, зэвсгээр хөөцөлдөхийг зогсооход бас улс хоорондын харьцааг тэнцвэржүүлэхэд багагүй чухал гэж бодож шйна.

- Р.Рейган таньтай хийсэн уулзалтаа нэлээд өндрөөр үнэлж байх шиг байсан. Одоо харин яасан бол?
- Хэлэлцээрийн үед ийм зүйл болсон юм. Бодит хөгжил дэвшлийг хүсэхгүй байгаа америкчууд зэвсэг хураах ядлыг эсэргүүцэж байгаагаа нуухын тулд их сандралдсан. АНУ-ын дотор явагдаж байгаа шүүмжлэл өссөөр байгаа. Бид стратеги зэвсэглэл, сансрын орон зайн талаар их том хэрнээ бодит санал хэлэлцүүлэхээр оруулсан байгаа. Гэсэн ч америкчуудаас өнөөг хүртэл хариугаа аваагүй л байна. Вашингтонд мөн Женевд тэд ямар нэгэн хариу үйлдэл үзүүлж байгаа юм шиг харагдахын тулд асуулт асуугаад л, жижиг сажиг зүйлийг ухаад л. Тэгээд дахиад л юу ч болсонгүй, яриа хэлэлцээр ч байхгүй. Нөхцөл байдал үнэхээр хүнд байсан. Миний Рейганд бичсэн захидлыг манай шинэ элчин сайд итгэмжлэх жуух бичгээ барихдаа хамт уламжуулсан юм. Түүнд дээр дурдсан чухал асуудлуудыг тавьж, шийдвэр гаргах хэрэгтэйг санал болгоод бодит хариу хүлээж байна гэдгийгээ ч хэлсэн. Гэхдээ сүүлийн үед америкчууд биднийг шүүмжлэхээ арай багасгасан байна лээ. Уур амьсгал өөрчлөгдөж дээд түвшний уулзалтын тухай яригдаж эхэлсэн. Товчоор хэлбэл улс төрийн хатуу тоглоом явагдаж байгаа ч одоохондоо ямар нэгэн нухацтай шийдэлд хүргэхгүй бололтой дог.

-  Ийм итгэлгүй ч гэсэн дараа дараагийн уулзалтанд оролцсоор л байх уу?
- Зэвсэг хураах тал дээр бид шийдвэртэй зогсож байгаа гэдгийн санаж явах хэрэгтэй. Хэрэв дээд түвшний уулзалт болох юм бол түүн дээр зэвсэг хураалт, олон улсын хоорондын харьцааг эрүүлжүүлэх тал дээр заавал ганц хоёр алхам хийгдэх ёстой юм. Ийм асуудал ярихгүй бол тэр шинэ уулзалт хий хоосон яриа болно гэсэн үг. Рейганд зүгээр л нэг уулзалт хангалттай гэдгийг бид харж байна. Тэгээд ч тэр холбоотнууд “Рейган юу ч хийж, яаж ч байсан хамаагүй харин Горбачев АНУ-д хүрээд ирлээ” л гэж хэлэх болно. Ийм зүйлийг би хувьдаа зөвшөөрөхгүй Хий хоосон уулзалтанд ч очихгүй. Зөвхөн гар барих гэж очих юм бол дэлхийн ард түмэнг гонсойлгосон хэрэг болно шүү дээ. Харин нөхцөл байдлыг эрүүлжүүлэх тал дээр бодит алхам төлөвлөгдөж байгаа бол бид өөрсдийн зүгээс ч хувь нэмрээ оруулахад бэлэн байна. Та нар ийм байр суурийг зөв ойлгох байх гэж бодож байна.

  Берлиний хана нурсны дараа бүх юм өөрчлөгдөв. Хэрэг явдлын өрнөлт Горбачевт болгоомжлол төрүүлж эхэлжээ. Өрнөдөд, ялангуяа Боннд өөрийнх нь үзсэнээр “ялан дийлэх” сэтгэл ноёрхох болсонд тэр хагартлаа топпяжчч Гппйяирп    Варшавын гэрээний орнуудад “өрнөдийн үнэт зүйлсийг” тулган хүлээлгэхийг оролдож байна гэж гомдоллож байв. Тэр Германы Канцлер Хелмут Колийг нэгдэх үйл явцыг шавдуулж байна хэмээн зэмлэж байв. Энэ бүхэн Горбачевын хувьд, өрнийхний хувьд ч ялгаагүй дэндүү түргэн болж байв. Гэхдээ түүхийн хууль тийм байдаг, үйл явдал өөрийн гэсэн эргэлтэд орвол тэрхүү цасан нурангийг хэн ч зогсоож дийлэхгүй ажээ. Түүний хувьд хэчнээн болгоомжтой хандаад ч нэгэнт нурах “тохироо” нь бүрдсэн коммунист системийг биеэрээ хааж чадсангүй. Энэ бүхэнд тэр немцүүдийг буруутгасаар бас дахин буруутгасаар байдаг.