Монгол Улсад өнөөдөр 598 хууль хүчин төгөлдөр үйлчилж нийгмийн харилцааг зохицуулж байна. Гэвч тэдгээрээс салбартаа танигдаагүй, хэрэгжидэггүй хууль ихээхэн байна. Үүний шалтгааныг улстөрчид хууль эрхзүйн орчин хангалтгүй учир хэмээн тайлбарладаг. Түүнээс гадна улс төрчдийн эрх ашгийг хамгаалсан, хэн нэгэн бүлэг этгээдэд зориулагдсан хууль нэг бус удаа баталлаа. Энэ талаар хуульч, өмгөөлөгч Гүнсэнгийн Атармаатай ярилцлаа.
-Монгол Улсад хууль, эрхзүйн орчин бүрдээгүйгээс хуулийн цоорхой ашиглах явдал газар авсан хэмээн зарим улс төрчид үздэг. Үүнийг хуульч хүний хувьд юу гэж дүгнэж байна вэ, үнэхээр хууль эрхзүйн орчин бүрдүүлэлт дутмаг байна уу?
- Сүүлийн үед нийгмийн аль ч салбарт эрхзүйн орчинг бүрдүүлэх гэж ярих нь элбэг болж. Энэ дээр өөрийн саналыг хуваалцахад манай улсад хууль, эрхзүйгээр зохицуулагдаагүй нэг ч салбар байхгүй. Гагцхүү аливаа салбарын чиглэлээр гарсан хууль тогтоомж, эрхзүйн актуудыг хэрэгжүүлэх үйл явцад асуудал байгаа гэж ойлгодог.
Манай улс 1990 оноос хойш эрхзүйн шинэтгэлийг тодорхой давтамжтайгаар хийж эдүгээ улсын хэмжээнд хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж буй 598 хууль байна. Дээрх хуулиудаас хэд нь амьдралд бодитой нийцэж, хэрэглэж, хэрэгжүүлж байгааг хэлэх хэцүү. Мөн нийгмийн харилцааг зохицуулж чадахгүй, өргөн хэрэглэгдэхгүй хууль ч байна.
-Сүүлийн үед сайд томилогдонгуут тухайн салбарынхаа эрхзүйн орчныг сайжруулна, хуулиа шинэчилнэ хэмээн салбарынхаа хуульд гар хүрч, чанаргүй хууль "үйлдвэрлэж" байна. Энэ талаар таны бодол?
-Хамгийн сүүлийн ганцхан жишээг дурдая. Хүн амын хөгжил, нийгмийн хамгааллын яамнаас 2005 онд батлагдсан "Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний нийгмийн хамгааллын тухай" хуулийг хүчингүй болгож, 2016 оны хоёрдугаар сарын 5-нд "Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай" хууль хэмээн нэрийг нь гоё болгож батлахадаа өмнөх хуулийн 5.2-т заасан "Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд нийслэл, аймгийн төвийн нийтийн тээврийн хэрэгсэлээр орон нутгийн харъяалал харгалзахгүй үнэ төлбөргүйгээр зорчино" гэсэн эрхийг нь хамгаалсан заалтийг байхгүй болгон баталсан байна. Ингэснээр "Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн эрхийн тухай" гэсэн гоё нэртэйгээ хэр зохьцож байна вэ. Ингэж л хариулая даа.
- "Ард иргэдийн дунд Монголын хууль гурван хоног" гэх зүйрлэл байсаар байгаа нь нөгөө талдаа хуулийн гажуудлыг өгүүлээд байх шиг?
- Хатуухан хэлэхэд, хууль тогтоогч нар ашиг сонирхолын бүлэглэл ч юм уу эсвэл хэн нэгэнд зориулж хууль санаачлан батлуулах тохиолдол элбэгшсэн гэх шүүмжлэл сүүлийн үед маш хүчтэй газар авч байна. Энэ ч үнэний ортой. Сүүлийн ганцхан жилд батлагдсан хуулиудаас харахад дийлэнх нь иргэдийн халаасыг шууд тэмтэрч байгааг хэлэх нь зүйтэй.
-Тухайлбал?
-Шинэчлэн найруулсан Нэмэгдсэн өртөгийн албан татварын тухай хууль, Нийслэл хотын албан татварын тухай хууль, Жолоочийн хариуцлагын тухай хуулиуд байна. Түүнчлэн шүүх байгуулах тухай хуулийг Монгол Улсын Үндсэн хууль зөрчин байж батлаад шүүхийг хэд дахин бужигнуулав. Үндсэн хуулийн цэцээс Шүүх байгуулах тухай хуулийг Үндсэн хууль зөрчсөн гэсэн дүгнэлт гарсаар байтал өнөөг хүртэл хэрэгжихгүй явсаар сая л нэг зүг чигээ олж, шүүхүүд дүүрэг, дүүрэгтээ буцлаа. Бусад хуультайгаа зөрчилдөн гаргасан хуулийн эцсийн дүнд хэн хохиров. Иргэд л хохирлоо. Зөвхөн ингээд зогсохгүй төр маш их үргүй зардал гаргалаа.
-Нэмэгдсэн өртөгийн албан татварын тухай хууль гэснээс та хэвлэлийн хурал хийж, энэ хуулийг хэрэгжилтийн талаар эсрэг байр суурь илэрхийлж байсан. Энэ байр суурь тань хэвээрээ юу?
-Би энэ хууль хэрэгжиж эхэлснээс хойш иргэдийнхээ эрх ашгийг хамгаалж, тэдний талд байгаа. Үнэхээр Нэмүү өртөгийн албан татвар нь жижиг, дунд бизнес эрхлэгчид болон бага орлоготой иргэдэд хүндээр тусч байгаа нь үнэн. Дээр нь энэ хууль хэрэгжсэнтэй холбоотойгоор гааль, татварын байгууллагаас хэрэгжүүлж байгаа азтан шалгаруулах гэх мэт арга хэмжээнүүд эргэлзээтэй, нийгэмд бухимдал төрүүлж байна.
-Эрхзүйн орчинд шинэтгэл хийнэ гэдэг нь дээрхтэй холбоотой юу?
- Эрхзүйн орчны шинэтгэл байнга явагдаж байдаг зүйл. Хамгийн гол нь хуулийн хэрэглээн дээр анхаарах ёстой. Салбарын зохицуулалтын хууль болон журмыг хэрэглэж буй байгууллага, албан тушаалтнууд хуулийг дор бүрнээ өөр, өөрийнхөөрөө тайлбарлаж, албан тушаалтануудын үзэмжээр хэрэглэж байгаагаас эрх зүйн орчинг сайжруулах зайлшгүй өөрчлөх ёстой гэсэн өрөөсгөл ойлголт яваад байна гэж бодож байна.
-Энэ асуудалтай зэрэгцээд салбарынхан хуулиас давсан дүрэм, журам баталж байна гэх шүүмжлэл гарах боллоо. Энэ тал дээр санал нийлэх үү?
-Хууль хэрэгжүүлэх хүрээнд салбар болгон өөрсдийн дагаж мөрдөх журам боловсруулдаг. Гэтэл санаатай, санамсаргүй ч бай бусад хуультай зөрчилдсөн, иргэдийн эрх ашгийг хөндсөн журам батлах тохиолдол гарч байна. Эндээс иргэдийн дунд бухимдал үүсээд байгаа юм.
-Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан талаар таны бодол?
-Хуулиа зөрчин байж яаж өөрчлөлт оруулснийг нийтээрээ бид мэдэж байгаа. Юу үнэн. Тэр үнэн. Түүнчлэн дахин хэлэхэд хуулиас давсан журмуудын дийлэнх нь далд эдийн засгийн сонирхолтой. Иргэдийн халаасийг шууд тэмтэрч байгааг үгүйсгэх аргагүй. Жишээлбэл, мөнгөн торгуулийн арга хэмжээ авчихаад, давхар оноо тооцон хасч байгаа нь хэр зохилтой юм бол доо. Тэгэхээр эрх зүйн орчныг сайжруулна гэхээсээ нэгэнт бүрдсэн эрхзүйн орчноо хэрэглэж хэвших хэрэгтэй. Эцэст нь хэлэхэд хууль, хуулийнхаа хүрээнд ягштал хэрэгждэг байя, хуулиар бусдын эрхийг зөрчдөг буруу жишиг битгий тогтоосой гэж бодож байна.
